ΑΘΛΗΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΘΡΑΚΗ

KΑΤΑ TΟΥΣ AΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ

  

Aλμπανίδης Ευάγγελος

 

 

            EΙΣΑΓΩΓΗ

             

Είναι αλήθεια ότι οι αρχαίοι Έλληνες λάτρεψαν τη σωματική προσπάθεια και τον ανταγωνισμό όσο κανείς άλλος λαός. Όπου κι αν πήγαν οι Έλληνες, στις αποικίες ή στα απομακρυσμένα ελληνιστικά βασίλεια, πήραν μαζί τους την αγάπη για αγωγή και παιδεία. Έκτισαν γυμνάσια και ίδρυσαν αγώνες για να αθλούνται και να τονίζουν την ιδιαιτερότητά τους. Στον ελληνόφωνο κόσμο της αρχαιότητας δεν μπορούσε να υπάρξει πόλη χωρίς το δικό της χώρο άσκησης το γυμνάσιο, ούτε οικισμός χωρίς τη δική του παλαίστρα. Κάθε πόλη που σέβονταν τον εαυτό της διοργάνωνε αγώνες και αθλοθετούσε τα έπαθλα.

Σκοπός της μελέτης αυτής είναι η συλλογή και επεξεργασία στοιχείων που αφορούν στην αρχή και στην εξέλιξη των αθλητικών αγώνων στην αρχαία Θράκη τός κατά τους αυτοκρατορικούς αιώνες όσο και κατά την αυτοκρατορική περίοδο. Η διερεύνηση των αθλητικών αγώνων θα μας επιτρέψει να καταγράψουμε την αθλητική ιστορία του τόπου ενώ θα μας βοηθήσει επίσης στην καλύτερη και βαθύτερη κατανόηση των κοινωνικών και πολιτιστικών σχέσεων της περιοχής με τα μεγάλα κέντρα του νότιου ελλαδικού χώρου.

 

 

ΑΘΛΗΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΘΡΑΚΗ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΠΡΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ

 

Είναι γεγονός ότι μέχρι τα μέσα του 1ου αι. π.Χ. και την αρχή της αυτοκρατορικής περιόδου οι Ελληνες άποικοι της Θράκης διοργάνωναν τακτικές τελετές στην μνήμη νεκρών ηρώων.[1] Ετσι στα Αβδηρα,  στην Αμφίπολη, αλλά και στην θρακική Χερσόνησο τιμώνταν σε τακτικές τελετές οι ιδρυτές της αποικίας, δηλ. οι οικιστές. Αναλυτικότερα οι Αβδηρίτες τιμούσαν ως ήρωες της πόλης τους το μυθικό οικιστή Αβδηρο και τον Κλαζομένιο οικιστή Τειμησία[2]. Πρός τιμήν του Αβδήρου οργανώνονταν  κάθε χρόνο αγώνες, από το αγωνιστικό όμως πρόγραμμα απουσίαζαν εντελώς τα ιππικά αγωνίσματα[3] που προφανώς υπαινίσσονταν το δραματικό τέλος του μυθικού οικιστή.[4] Ίσως να μην είναι τυχαία η απεικόνιση δισκοβόλου αθλητή σε στατήρες των Αβδήρων της περιόδου 411/410-386/385 π.Χ. που σαφώς αποτελούν ισχυρή ένδειξη ύπαρξης αγώνων[5]. Οι Αμφιπολίτες τιμούσαν ως οικιστή της πόλης τον Λακεδαιμόνιο Βρασίδα. Ο Θουκυδίδης[6] μας πληροφορεί πως οι Αμφιπολίτες τίμησαν τον νεκρό σαν ήρωα και οικιστή της πόλης τους με ετήσιους αγώνες και θυσίες.          Οι κάτοικοι επίσης της θρακικής χερσονήσου τελούσαν αγώνες γυμνικούς και ιππικούς προς τιμήν του οικιστή της Μιλτιάδου του Κυψέλου[7].

Ανάλογους επικήδειους αγώνες οργάνωναν και οι ντόπιοι Θράκες για να τιμήσουν νεκρούς βασιλιάδες, ηγεμόνες ή ήρωες. Σύμφωνα με μαρτυρία του Ηροδότου[8], οι Θράκες προς τιμήν των νεκρών συγκροτούσαν διάφορους αγώνες στους οποίους τα μεγαλύτερα βραβεία τα έθεταν γιά τους νικητές στη μονομαχία. Παρόμοια μαρτυρία επιτάφιων αγώνων, με διαφορετικό όμως περιεχόμενο,  μας παραδίδει και ο Ξενοφών[9]. Οι Oδρύσες Θράκες έθαπταν τους νεκρούς τους και αφού έπιναν κρασί διοργάνωναν ιππικούς αγώνες.

            Στη Θράκη επίσης της ελληνιστικής εποχής, όπως μαρτυρεί το επιγραφικό υλικό της, τελούνταν στις παλιές ελληνικές αποικιακές πόλεις, εκτός των άλλων, και αγώνες προς τιμήν Θεών και ημιθέων, όπως τα Ηράκλεια της Θάσου (προς τιμήν του Ηρακλή)[10], τα Βοσπόρια του Βυζαντίου (προς τιμήν του Ερμή και του Ηρακλή)[11], τα Ερμαία της Οδησσού[12] και τα Διοσκούρια της Μεσημβρίας[13].

Σχετικά με την αυτοκρατορική περίοδο, είναι αλήθεια ότι ένα πλήθος νέων αγώνων έκανε την εμφάνισή του και ένας ακόμη μεγαλύτερος αριθμός αντιγράφων των πανελλήνιων ιερών αγώνων ιδρύθηκε στις οικονομικά εύρωστες πόλεις του ελληνόφωνου κόσμου. Στα πλαίσια μιας σχετικής πολιτικής αυτονομίας των ελληνικών πόλεων οι αυτοκράτορες έδειξαν ανεκτικοί έναντι των ελληνικών θεσμών και συνέβαλλαν σε μια αξιοσημείωτη ίδρυση και ενίσχυση των αγώνων.

 

 

ΑΘΛΗΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΘΡΑΚΗ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ

                       

            Φιλιππούπολη                                  

             Τη ρωμαϊκή περίοδο  κατά την διάρκεια πανηγύρεων και αγώνων συνηθίζονταν να κόπτονται αναμνηστικά νομίσματα. Τα νομίσματα  που έχουν σχέση με το θέμα μας κόπηκαν την περίοδο του Καρακάλλα και του Ηλιογάβαλου. Ενα πλήθος νομισμάτων αυτής της περιόδου, στην οπίσθιά τους όψη, μνημονεύουν τους αθλητικούς αγώνες της Φιλιππούπολης και είναι φιλοτεχνημένα με διάφορες αγωνιστικές παραστάσεις και αγωνιστικές επιγραφές[14]. Τα νομίσματα αυτά στην πλειονότητά τους είναι μενταγιόν (μετάλλια).

            Αρχικά στη Φιλιππούπολη τελούνταν τα Πύθια. Δεν είναι απολύτως βέβαιο πότε οργανώθηκαν για πρώτη φορά οι αγώνες αυτοί. Σίγουρο όμως είναι ότι τα Πύθια ως αυτόνομοι αγώνες  τελούνταν ήδη την περίοδο του Σεπτιμίου Σεβήρου (193-211 μ.Χ)[15]

            Το 214 μ.Χ με την ευκαιρία της επίσκεψης του Καρακάλλα στη Θράκη διοργανώθηκαν τα Αλεξάνδρια Πύθια ή Αλεξάνδρια. Οπως μας πληροφορεί ο Ηρωδιανός[16] o Kαρακάλλας, διασχίζοντας τη Θράκη καθ' οδόν προς την Μακεδονία, ανασύστησε τη λατρεία του Μ. Αλεξάνδρου. Διέταξε λοιπόν να στηθούν αγάλματα ή να φιλοτεχνηθούν ζωφόρες οι οποίες να παρουσιάζουν τον μεγάλο Μακεδόνα βασιλιά αλλά και να διοργανωθούν αγώνες πρός τιμήν του[17].    

            Την περίοδο λοιπόν εκείνη τελέσθηκαν αγώνες στη Φιλιππούπολη με την επωνυμία Αλεξάνδρια Πύθια ή Αλεξάνδρια. Πιθανότατα όμως το κοινόν των Θρακών να οργάνωσε τα Αλεξάνδρια για να κολακέψει τον Καρακάλλα ο οποίος πίστευε ότι ήταν ο συνεχιστής του έργου του Μ. Αλεξάνδρου[18]. Βέβαια δεν ιδρύθηκαν καινούργιοι αγώνες αλλά στα ήδη υπάρχοντα Πύθια προστέθηκε η πομπώδης και κολακευτική για τον ματαιόδοξο Καρακάλλα επωνυμία Αλεξάνδρια.

            Στα αναμνηστικά μετάλλια  που κόπηκαν  με την επωνυμία Αλεξάνδρια αναγράφονταν συνήθως Πύθια με μικρότερα γράμματα και πολλές φορές στο περιθώριο του νομίσματος. Ετσι φαίνεται ότι τα Πύθια πέρασαν σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με τα Αλεξάνδρια[19].           Τα μετάλλια κόπτονταν με έξοδα και φροντίδα του κοινού των Θρακών. Διοργανωτής των αγώνων ήταν το κοινόν των Θρακών και όχι αποκλειστικά η πόλη της Φιλλιπούπολης. Τούτο φαίνεται και από τις αγωνιστικές επιγραφές των μεταλλίων.

Το 218 μ.Χ, τέσσερα μόλις χρόνια μετά τους αγώνες Αλεξάνδρια, στην Φιλιππούπολη οργανώθηκαν καινούργιοι αγώνες με την επωνυμία Κενδρείσια ή Κενδρείσια Πύθια προς τιμήν του Κενδρισέως ή Κενδρισηνού Απόλλωνος[20]. Οι αγώνες αυτοί οργανώθηκαν μετά την ανακήρυξη της Φιλιππούπολης ως νεωκόρου[21] από τον Ηλιογάβαλο.

            Oπως φαίνεται από τις απεικονίσεις των νομισμάτων ο ναός του Κενδρισηνού Απόλλωνος ήταν ο ναός της νεωκορίας (προσωπολατρείας) του αυτοκράτορα Ηλιογάβαλου και στο εσωτερικό του πρέπει να υπήρχε και άγαλμά του[22]. Μετά το θάνατο του Ηλιογάβαλου σταμάτησε η κοπή  νομισμάτων με αγωνιστικά θέματα. Επιγραφικές όμως μαρτυρίες βεβαιώνουν ότι οι αγώνες συνεχίζονταν μέχρι το 253-257 μ.Χ. όπου υπάρχει η αναφορά στις νίκες που κέρδισε ο Βαλέριος Εκλεκτός από τη Σινώπη σε διαγωνισμό κηρύκων τόσο στα Κενδρείσια όσο και στα Πύθια που εμφανίζονται ως ξεχωριστοί αγώνες[23].

            Αρκετές αγωνιστικές παραστάσεις κοσμούν όχι μόνο τα μετάλλια αλλά και μερικά νομίσματα της Φιλλιπούπολης. Σε νόμισμα της εποχής Κομμόδου (176-192 μ.Χ.) είναι φιλοτεχνημένος ο Ερμής ως αθλητής δισκοβόλος[24].

            Στα νομίσματα και μετάλλια της εποχής του Καρακάλλα όπως ήταν φυσικό, στην πρόσθια όψη, κυριαρχεί η μορφή του αυτοκράτορα ως θριαμβευτή. Στην οπίσθια όμως όψη αρκετών  νομισμάτων υπάρχουν διάφορες αγωνιστικές παραστάσεις όπως κλήρωση αθλητών[25] και αθλητής να κρατά δίσκο και μήλο ως έπαθλο στο άλλο χέρι[26].

         Οι παραστάσεις των νομισμάτων μας πληροφορούν επίσης και για τα έπαθλα των αγώνων.  Νόμισμα της εποχής Καρακάλλα[27] είναι διακοσμημένο με τράπεζα αγωνιστική πάνω στην οποία υπάρχει κορώνα (στέμμα) με στολίδια και κλαδιά φοίνικα ενώ κάτω απ' αυτήν είναι τοποθετημένος ένας αμφορέας και πέντε σφαίρες ( μήλα ). Τα αντικείμενα αυτά και επί πλέον στεφάνι από δάφνη[28] αποτελούσαν  τα έπαθλα των αγώνων.  Παρεμφερή ήταν και τα έπαθλα των αγώνων στα Πύθια των Δελφών κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους[29].

            Στα νομίσματα και στα μετάλλια της Φιλ/λης είναι πολύ συχνές και οι απεικονίσεις αθλητών σε διάφορα αθλήματα. Ετσι συναντούμε πυγμάχους με πυγμαχικά γάντια (caestus)[30]  αθλητή με ακόντιο[31],  δισκοβόλο αθλητή[32],  παλαιστές σε λαβή ακροχειρισμού[33], πυγμάχους  να σκιαμαχούν[34],   αλλά και αθλητές με δάφνινο στεφάνι και κλαδί φοίνικα[35].Ετσι μας είναι γνωστό εν μέρει και το  περιεχόμενο του αγωνιστικού προγράμματος.

            Οι αθλητικοί αγώνες  της Φιλιππούπολης μνημονεύονται τόσο σε επιγραφές   της Φιλιππούπολης όσο και σε επιγραφές που προέρχονται από άλλες πόλεις.Με βάση λοιπόν τις επιγραφικές μαρτυρίες που έχουν έλθει στο φως στην Πέρινθο[36] και τη Σινώπη[37] γίνεται ολοφάνερο ότι στους αγώνες της Φιλλιπούπολης μετείχαν αθλητές από διάφορα μέρη της βαλκανικής χερσονήσου και της Μ. Ασίας.

            Απο επιγραφές πληροφορούμεθα επίσης ότι το αγωνιστικό πρόγραμμα περιελάμβανε τόσο το πένταθλο[38] όσο και το παγκράτιο αγενείων[39]. Αξιοσημείωτος ειναι ο χαρακτηρισμός των Πυθίων Κενδρεισίων αγώνων, σε μιά επτάστιχο αναθηματική επιγραφή[40], ως ιερών και εισελαστικών[41] γεγονός που δείχνει την αίγλη που επεδίωκαν να προσδώσουν στους αγώνες οι διοργανωτές. Από τους ελληνιστικούς χρόνους ακόμη, η τιμή της εισέλασης αποδίδονταν και στους νικητές των περίχωρων αγώνων και μάλιστα των αντίγραφων των τεσσάρων πανελλήνιων αγώνων[42].

 

            Πέρινθος

                  Η εποχή ακμής της Περίνθου συμπίπτει με την αυτοκρατορία του Σεπτιμίου Σεβήρου. Ο Ρωμαίος αυτός αυτοκράτορας αύξησε αισθητά τα προνόμια της Περίνθου. Το 193-196 μ.Χ. υποδούλωσε το Βυζάντιο και το παρεχώρησε στην Πέρινθο. Εδωσε μάλιστα το δικαίωμα στην Πέρινθο να κόβει νομίσματα αφαιρώντας το ίδιο δικαίωμα από το Βυζάντιο[43]. Την εποχή επίσης εκείνη από τη ρωμαϊκή σύγκλητο της απονεμήθηκε ο τίτλος "νεωκόρος"[44].  Aργότερα (218 μ.Χ.) ο Ηλιογάβαλος  δώρησε και πάλι στην πόλη τον τίτλο της νεωκόρου.  (" Δις Νεωκόρος")[45].

            Από τα νομίσματα που έχουν έλθει στο φώς προκύπτει ότι από την εποχή του Σεπτιμίου Σεβήρου μέχρι και την εποχή του Ηλιογάβαλου ανελιπώς μαρτυρούνται τα Πύθια. Σαφώς προκύπτει ότι αυτοί ήταν οι σπουδαιότεροι και οι βασικότεροι αγώνες της πόλης οι οποίοι στα νομίσματα εμφανίζονται και ως αυτόνομοι αγώνες[46]. Επιγραφικά στοιχεία μας βεβαιώνουν ότι στην πόλη τελούνταν ως αυτόνομοι αγώνες τουλάχιστον από τις αρχές του 2ου αι. μ.Χ. τα Άκτια. Τούτο μαρτυρεί και επιγραφή  των αρχών του 2ου αι. μ.Χ[47] η οποία μνημονεύει τα  Άκτια εν Περίνθω . Επί εποχής Σεπτιμίου Σεβήρου τα Πύθια φαίνεται ότι ενώθηκαν με τα Ακτια αποτελώντας ενιαίους αγώνες. Βέβαια τα Πύθια εμφανίζονται στα νομίσματα φέροντας και το προσωνύμιο Ηράκλεια  κατά την ίδια περίοδο[48]. Μας είναι γνωστό ότι στην πόλη λατρεύονταν και ο Ηρακλής ως προσωποποίηση του Hλιου και ως θεός της υγείας και ρώμης και προστάτης της άθλησης[49]. Πρός τιμήν του διοργανώνονταν ετήσιοι γυμνικοί αγώνες τα Ηράκλεια[50] ή Ηράκλεια Πύθια[51].

Εκτός από τα Άκτια Πύθια, στην Πέρινθο διοργανώθηκαν κατά καιρούς διάφοροι ευκαιριακοί αγώνες οι οποίοι σαφώς δεν είχαν μόνιμο χαρακτήρα. Επί εποχής Σεπτιμίου Σεβήρου τελέσθηκαν αγώνες προς τιμήν του τα Σεβήρια πρώτα ή Σεβήρεια Θεία[52], καθώς επίσης και τα Επιδήμια Β΄Σεβήρου σε ανάμνηση της δεύτερης επίσκεψης του αυτοκράτορα στην Πέρινθο[53].

Το νομισματικό υλικό μνημονεύει επίσης και αθλητικούς αγώνες με την επωνυμία Φιλαδέλφεια, προς τιμήν των αδελφών Καρακάλλα και Γέτα. Μετά την αδελφοκτονία του Γέτα (212 μ.Χ. ) δεν επανελήφθησαν τέτοιου είδους αγώνες[54].

Από τις αγωνιστικές παραστάσεις των νομισμάτων ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν αυτές οι οποίες έχουν σχέση με τα έπαθλα των αγώνων. Νομίσματα των χρόνων του Σεπτιμίου Σεβήρου, των Καρακάλλα και Γέτα,[55] αλλά και του Ηλιογάβαλου[56] είναι διακοσμημένα με αγωνιστική τράπεζα πάνω στην οποία είναι τοποθετημένες δύο αγωνιστικές κορώνες (στέματα) όγω των διπλών αγώνων ενώ κάτω από την τράπεζα υπάρχουν ένας αμφορέας και πέντε σφαίρες, προφανώς μήλα. Ενδιαφέρον επίσης έχουν και παραστάσεις όπως αθλητής αυτοστεφανούμενος[57], αθλητής να τραβά κλήρο από κάλπη[58] ή να κρατά στεφάνι και κλαδί φοίνικα[59]. Αξίζει επίσης να αναφέρουμε νομίσματα[60] τα οποία φέρουν χαραγμένους, στην οπίσθια όψη,  δύο ναούς ( πιθανότατα το νεωκόρικο ναό του αυτοκράτορα και τον ναό του Απόλλωνα), υδρίες με κλαδιά φοίνικα και την επιγραφή "Περινθίων Νεωκόρων Ακτια Πύθια". Αξιοσημείωτη είναι και η διακόσμηση νομίσματος[61] της εποχής του Σεπτιμίου Σεβήρου με την επιγραφή "Επιδήμια Β΄ Σεβήρου Περινθίων Νεωκόρων". Στο νόμισμα απεικονίζεται πλοιάριο με κωπηλάτες όπως και ο νεωκόρικος ναός του αυτοκράτορα. Το νόμισμα τούτο συνδέει άμεσα την Πέρινθο με τη θάλασσα ως έδρα του ναυτικού στόλου και μας οδηγεί στη σκέψη ότι πιθανότατα στην πόλη διοργανώνονταν αγώνες άμιλλας πλοίων όπως πιθανότατα συνέβαινε και στα Άκτια της Νικοπόλεως.[62].

            Επιγραφικές μαρτυρίες φανερώνουν ότι στους αγώνες μετείχαν και αθλητές εκτός Περίνθου όπως την Έφεσο[63] και την Άβυδο[64] όπου σε επιγραφή  της Αβύδου γίνεται αναφορά και στα Ασκληπίεια της Περίνθου.

 

            Βυζάντιο

            Tον 1ο μ.Χ. αιώνα το Βυζάντιο  ενσωματώθηκε στη ρωμαική Διοίκηση Θράκης. Πρωτεύουσα της ανατολικής περιφέρειας, που ονομαζόταν επαρχία Ευρώπης, έγινε η Πέρινθος ενώ το Βυζάντιο υποχρεώθηκε σε παρακμή[65]. Η πόλη καταστράφηκε από τον Σεπτίμιο Σεβήρο και αναστηλώθηκε με την παρέμβαση του Αντωνείνου Καρακάλλα[66].

            Oι Βυζαντινοί προφανώς για να ευχαριστήσουν τον Καρακάλλα για την ανασύσταση της πόλης τους ίδρυσαν αγώνες προς τιμήν του με την επωνυμία Αντωνίνια Σεβαστά. Οι αγώνες αυτοί σταδιακά καθιερώθηκαν είτε ως Αντωνίνια Σεβαστά είτε ως Σεβαστά και τελούνταν μέχρι την εποχή των Βαλεριανού - Γαλλιηνού. Τις πληροφορίες σχετικά με τους αγώνες αυτούς αντλούμε σχεδόν στο σύνολό τους από τα νομίσματα  και ειδικότερα από την εξαίρετη μελέτη των νομισμάτων του Βυζαντίου της Ε. Schonert- Geiss[67].  Σύμφωνα με τα νομίσματα τα Αντωνίνια Σεβαστά τελέσθηκαν το 211/212 μ.Χ.[68] και 215/216 μ.Χ.[69]   επί εποχής Καρακάλλα, το 219/220 μ.Χ. επί Ηλιογάβαλου[70] αλλά καί 227/228 μ.Χ. επί Αλέξανδρου Σεβήρου[71]  Επί εποχής Αλεξάνδρου Σεβήρου[72] οι αγώνες έχασαν το προσωνύμιο Αντωνίνια και έτσι απέμειναν να τελούνται μόνο τα Σεβαστά[73] οι τα οποία εξακολούθησαν να διοργανώνονται επί Μαξιμίνου[74],  το 239/240 μ.Χ.  ή 243/244 μ.Χ. επί Γορδιανού[75], το 252/253 μ.Χ. επί Βολουσιανού[76]  και το 256/257 μ.Χ.  επί Βαλεριανού - Γαλλιηνού[77]   Αξίζει να επισημάνουμε ότι οι αγώνες τελούνταν συνεχώς για 45 χρόνια. Μπορούν να εκληφθούν ως περιοδικοί αγώνες αφού όπως φαίνεται τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια. Η περιοδική τέλεση των αγώνων διακόπτεται μόνο το 223/224 μ.Χ. και το 247/248 μ.Χ. για άγνωστους μέχρι σήμερα λόγους. 

            Ανάμεσα στις αγωνιστικές παραστάσεις των νομισμάτων ξεχωρίζουν:  αγωνιστική υδρία με κλαδιά φοίνικα[78] καθώς και παραστάσεις με αθλητή[79],  τρείς γυμνούς αθλητές[80] ή δύο αθλητές οι οποίοι κρατούν κλαδιά φοίνικα στα χέρια ενω ανάμεσά τους στέκεται γυμνός παιδοτρίβης[81]. Επι πλέον παραστάσεις με αγωνιστική κορώνα[82],   αγωνιστική τράπεζα πάνω στην οποία είναι τοποθετημένη κορώνα και δύο πουγγιά, ως έπαθλα των αγώνων[83] ως ένδειξη των μεγάλων χρηματικών επάθλων.

            Σε επιγραφή της εποχής του Γορδιανού αναφέρονται επίσης τα Αλεξάνδρια Σεβαστά.[84]

 

            Αγχίαλος

            Η αρχαία Αγχίαλος έκοψε νομίσματα μόνο επί ρωμαιοκρατίας και ειδικότερα από την εποχή του Αντωνίνου του Ευσεβούς (137-161 μ.X.) μέχρι την εποχή του Γορδιανού το (238 -244 μ.X.)[85] Ανάμεσα στις επιγραφές των νομισμάτων της αρχαίας Αγχιάλου ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν αυτές που αναφέρονται στα Σεβήρια Νύμφια. Οι τοπικοί αυτοί αγώνες τελούνταν αφ'ενός μέν προς τιμήν των Νυμφών αφ' ετέρου δε προς τιμήν του Ρωμαίου αυτοκράτορα Σεπτιμίου Σεβήρου. Οι Νύμφες λατρεύονταν στην Αγχίαλο ως προστάτισσες,  πιθανότατα, των διάσημων θερμών ιαματικών πηγών της (aquae calidae)[86]. Οι αθλητικοί αγώνες όμως της πόλης απέκτησαν και την προσωνυμία Σεβήρια προς τιμήν του Σεπτιμίου Σεβήρου ο οποίος, όπως και ο Μ. Τραιανός, εδωσε ιδιαίτερη προσοχή και επροστάτευσε την αρχαία Αγχίαλο[87]. Μετά τους Σεβήρους εξαφανίζεται η επωνυμία Σεβήρια και στα νομίσματα απεικονίζεται μόνο μία αγωνιστική κορώνα. Τα Νύμφια συνέχισαν να τελούνται και τούτο επιβεβαιώνεται από τις κοπές των νομισμάτων του Μαξιμίνου του Θρακός (235-238 μ.Χ.) που φέρουν αγωνιστική παράσταση και την επιγραφή Νύμφια[88].

            Εκτός από τους προαναφερόμενους αγώνες από τον B. Head[89] υποστηρίζεται η άποψη ότι "επί τινων αυτοκρατορικών νομισμάτων της Αγχιάλου μνημονεύονται αγώνες Σεβήρια Νύμφια και Σεουήρια Νέμαια." Το ερώτημα  όμως που προκύπτει είναι αν όντως πρόκειται για Νέμαια ή απλά για Νύμφια τα οποία  συναντούμε και ως Νέμφια[90]. Πιθανότατα λαθεμένα  τα Νέμφια εκλήφθησαν ως Νέμαια.

            Στα νομίσματα της Αγχιάλου[91] συναντούμε αξιόλογες αγωνιστικές παραστάσεις όπως:

     τράπεζα αγωνιστική με αγωνιστική κορώνα και δύο κλαδιά φοίνικα[92].

     τράπεζα αγωνιστική με δύο αγωνιστικές κορώνες [93] που μαρτυρούν την ύπαρξη των διπλών αγώνων (Σεβήρια – Νύμφια)..

     τράπεζα  με αγωνιστικές υδρίες και κλαδί φοίνικα στην καθεμιά[94].

αθλητής αυτοστεφανούμενος ή αθλητής που κρατά στεφάνι και κλαδί       φοίνικα[95].

            Από τις αγωνιστικές επιγραφές και παραστάσεις των  νομισμάτων της Αγχιάλου συμπεραίνουμε ότι τα Σεβήρεια Νύμφια τελούνταν τόσο την εποχή του Σεπτιμίου Σεβήρου (193-211μ.Χ.) όσο και κατά την εποχή του Καρακάλλα (198-217μ.Χ.), Γέτα (198-209 μ.Χ. πιθανόν δε και κατά την εποχή του Γορδιανού ΙΙΙ (238-244μ.Χ.)[96] όπου στα νομίσματα απουσιάζουν μεν οι αγωνιστικές επιγραφές απεικονίζεται όμως άνδρας αυτοστεφανούμενος[97]. .

           

            Οδησσός

            Εισαγωγικά έχει αναφερθεί ότι στην Οδησσό τελούνταν σύμφωνα με επιγραφικές μαρτυρίες του 2ου και 1ου αι. π.Χ. ετησίως τα Ερμαία προς τιμήν του Ερμή και του Ηρακλή προστατών του γυμνασίου.[98] Ανάμεσα στους θεούς που λατρεύονταν στην Οδησσό ήταν και η θρακική θεότητα  Δαρζάλας[99]  o οποίος σε επιγραφές και νομίσματα προσαγορεύεται "Θεός Μεγάλος"[100].

            Το δεύτερο μισό του 2ου π.Χ. αι. εκδόθηκαν ασημένια τετράδραχμα ιδιαίτερης καλλλιτεχνικής αξίας με την επιγραφή "θεού μεγάλου Οδησσιτών".

            Kατά την περιοδεία του Γορδιανού του ΙΙΙ το έτος 242 μ.Χ. ο αυτοκράτορας επισκέφθηκε την Οδησσό και της απένειμε τον τίτλο της "νεωκόρου"  παράλληλα με το δικαίωμα να εισάγει την λατρεία του αυτοκράτορα εντός των τειχών της. Αυτή η λατρεία εισήχθη στο ναό του Μεγάλου θεού και προς τιμήν του εξαιρετικού αυτού γεγονότος η πόλη οργάνωσε αγώνες οι οποίοι ονομάστηκαν  Δαρζάλεια.  Tους αγώνες της πόλης πρέπει να τίμησε με την παρουσία του ο νεαρός αυτοκράτορας Μάρκος Αντώνιος Γορδιανός ΙΙΙ. Κατά πάσα πιθανότητα όμως τα Δαrζάλεια αποτελούσαν συνέχεια της παράδοσης των αγώνων του 2ου αι. π.Χ. με την ευκαιρία των οποίων είχε κοπεί το ασημένιο τετράδραχμο[101] που προαναφέραμε.

            Για τα Δαρζάλεια επί εποχής Γορδιανού ΙΙΙ κόπηκαν τρείς διαφορετικοί τύποι νομισμάτων. Ο πρώτος τύπος νομισμάτων είναι διακοσμημένος με αγωνιστική κορώνα με δύο κλαδιά φοίνικα και την επιγραφή Δαρζάλεια στο μέσον.  Στο δεύτερο τύπο είναι χαραγμένα τα έπαθλα των αγώνων τοποθετημένα πάνω σε αγωνιστική τράπεζα. Αυτά ηταν αγωνιστική κορώνα με κλαδιά φοινικιάς και πουγγί με χρήματα ενώ κάτω από το τραπέζι υπάρχει αμφορέας[102]. Ο τρίτος τύπος νομίσματος παρουσιάζει το ναό και το άγαλμα του θεού προστάτη των αγώνων Δαρζάλα[103].  

            Τα Δαρζάλεια πιθανότατα, σύμφωνα με τις απόψεις των G. Mihailov & M. Mirtschew, υπονοούνται και σε επιγραφή της Οδησσού όπου μνημονεύονται μεγάλοι πενταετήρικοι αγώνες[104].

 

 

 

             Κοίλα

            Τα Κοίλα έτυχαν ισοπολιτείας(municipium) επί εποχής Αδριανού[105].(117-138 μ.Χ.) Προφανώς για τον λόγο αυτό διοργάνωναν αγώνες προς τιμήν του αυτοκράτορος Αδριανού με την επωνυμία Αδριάνεια όπως φαίνεται από μια επιγραφή της Αβύδου[106] όπου μνημονεύονται οι νίκες ενός αθλητού της πάλης και του παγκρατίου. Στην ίδια επιγραφή μνημονεύονται και τα Σμίνθεια αγώνες προς τιμήν του Σμινθέως Απόλλωνος[107]. Στα Κοίλα όμως, αθλητικοί αγώνες σύμφωνα με επιγραφή τελούνταν και πρίν την εποχή του Αδριανού χωρίς όμως να γνωρίζουμε την επωνυμία τους[108]. Πιθανότατα πρόκειται για τα Σμίνθεια τα οποία συνέχισαν να τελούνται και την εποχή του Αδριανού.

 

            Παυταλία

            Η Παυταλία, φυλετικό κέντρο των Θρακών, παλαιά έδρα της "στρατηγίας" Διενθηλητικής, βρισκόταν στη δυτική κοιλάδα του άνω Στρυμόνα[109]. Αχρονολόγητη επιγραφή[110] που βρέθηκε στην Παυταλία μνημονεύει αγώνες προς τιμήν του Δία και της Ηρας.

            Στην Παυταλία η λατρεία του Δία και της Ηρας είχε πάρα πολύ μεγάλη διάδοση. Εκεί βρισκόταν άλλωστε και το ιερό του Ζβελσθούρου Διός[111], και σε επιγραφές μνημονεύονται διάφοροι λατρευτές του Δία και της Ηρας[112].

            Αξιοσημείωτη είναι η αναφορά σε ιππικούς αγώνες. Τούτο πιθανότατα συνδέεται με την έντονη παρουσία του ντόπιου θρακικού πληθυσμού στην περιοχή, και την ιδιαίτερη αγάπη που έδειχναν αυτοί από των αρχαιοτάτων χρόνων στην ιππασία. Για τους αγώνες αυτούς δεν υπάρχει καμμιά άλη αναφορρά. Πιθανότατα πρόκειται για αγώνες ευκαιριακούς και όχι μόνιμους.         

 

            Τόμοι       

             Οι Τόμοι επιδιώκοντας την εύνοια του αυτοκράτορα Αδριανού συνέστησαν αγώνες προς τιμήν του ευνοούμενού του Αντινόου[113]. Ο Αντίνοος, από τη Βιθυνία, ανακηρύχθηκε θεός και ήρωας και από ενα πλήθος άλλων πόλεων στις ανατολικές επαρχίες, όπως η Καλχηδών, Τίος, Νικομήδεια, Βιθύνιο και το κοινό της Βιθυνίας[114].

            Η ύπαρξη αγώνων στους Τόμους πιστοποιείται και από νόμισμα το οποίο είναι διακοσμημένο με αγωνόδικο τραπέζι πάνω στο οποίο υπάρχει αγωνιστική κορώνα[115].

           

            Φίλιπποι

            Σε επιγραφή των Φιλίππων[116] συναντούμε τον Κόιντο Φλάβιο Ερμαδίωνα αγωνοθέτη των Μεγάλων Ασκληπιείων τα οποία οργανώνονταν από τους θρησκευτές του Σεράπιδος[117] πράγμα που δείχνει και την ταύτιση Σεράπιδος και Ασκληπιού[118].

            Tα Ασκληπιεία των Φιλίππων πιθανότατα ήταν ετήσιοι και όχι πεντετήρικοι αγώνες όπως τα Ασκληπιεία της Επιδαύρου.

 

            Σερδική

Στη βάση ενός αγάλματος από τη Σερδική επί εποχής Αντωνίου Πίου ή Μάρκου Αυρηλίου υπάρχει η αναφορά στα Πύθια της πρώτης τετραετηρίδος και η παρουσίαση των ονομάτων των πέντε αγωνοθετών[119]. Ο Mihailov και Leschhorn[120] θεωρούν ότι η επιγραφή αναφέρεται σε Πύθια της Σερδικής. Ο Gerasimov[121] και Αποστολίδης[122] υποστηρίζουν βέβαια ότι πρόκειται για τα Πύθια της Φιλιππούπολης.

 

 

 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

 

Από την επεξεργασία του επιγραφικού και νομισματικού υλικού της Θράκης προκύπτουν τα εξής συμπεράσματα:

1. Aξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο ελληνικός αυτός θεσμός των αθλητικών αγώνων μεταλαμπαδεύτηκε και ρίζωσε στη θρακική γή εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τα μεγάλα κέντρα του νότιου ελλαδικού χώρου. Ο θρακικός ελληνισμός χωρίς αμφιβολία μεσ' από τις αθλητικές αυτές γιορτές κατά τη διάρκεια της ρωμαικής αυτοκρατορίας προέβαλλε την εθνική του ταυτότητα και τον ελληνικό του πολιτισμό.

2. Κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους συναντούμε τρείς διαφορετικές κατηγορίες αγώνων:

·        Αγώνες προς τιμήν θεών του ελληνικού δωδεκάθεου. Ο συχνότερα τιμώμενος θεός ήταν ο απόλλων και προς τιμήν του οργανώνονταν τα Πύθια σε τρείς πόλεις τη Φιλιππούπολη, την Πέρινθο και τη Σερδική.

·        Αγώνες προς τιμήν θεοτήτων και θρακών θεών. Θεότητες στις οποίες αφιερώνονταν αγώνες  επίσης ήταν οι Νύμφες, ο Ασκληπιός, η θρακική θεότητα Δαρζάλας, και ο Κενδρισός. Οι ρωμαϊκοί χρόνοι ήταν η εποχή της θρησκευτικής αναγέννησης της Θράκης, όπου παρατηρείται μια εξαιρετική άνθηση της λατρείας των θρακών θεών και ελληνοποίηση αρκετών θρακικών θεοτήτων.[123]

·        Αγώνες προς τιμήν Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Τιμηθέντες αυτοκράτορες με αγώνες ήταν ο Σεπτ. Σεβήρος, ο Καρακάλλας και ο Ηλιογάβαλος.

  3. Οι θρακικές πόλεις κυρίως διοργάνωναν αγώνες προς τιμήν των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Στις περισσότερες των περιπτώσεων προσέθεταν σε ήδη υπάρχοντες αγώνες το όνομα του τιμώμενου αυτοκράτορα ή επωνυμίες αρεστές στον αυτοκράτορα (Αλεξάνδρεια) Ασφαλώς οι αγώνες αυτοί ήταν ευκαριακοί και είχαν περιορισμένη διάρκεια ζωής.

            Η ίδρυση των συγκεκριμένων αγώνων ήταν αποτέλεσμα τόσο της πολιτικής των Ρωμαίων αυτοκρατόρων όσο και των επιδιώξεων των αρχών των πόλεων. Έτσι οι αυτοκράτορες έδιναν το προνόμιο της ίδρυσης αγώνων ταυτόχρονα με το δικαίωμα της νεωκορίας σε μια πόλη ως ανταμοιβή για την πίστη της και την υποστήριξή της σε πολέμους ή εμφύλιες συρράξεις. Επιπρόσθετα άλλες πόλεις επιδιώκοντας την εύνοια των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, οικονομικά και πολιτικά προνόμια αλλά και κύρος οργάνωναν αγώνες προς τιμήν τους.

4. Σε σχέση με προγενέστερες εποχές διαπιστώνεται μια αύξηση του αριθμού των αγώνων. Η αύξηση αυτή των αγώνων ήταν αποτέλεσμα της αυτοκρατορικής πολιτικής. Η πολιτική της διάδοσης και υποστήριξης των ελληνικών αγώνων συνδέθηκε άμεσα με την εδραίωση της αυτοκρατορικής λατρείας  και της αυτοκρατορικής εξουσίας. Επι πλέον οι αυτοκράτορες ακολουθώντας πιστά την πολιτική του άρτου και των θεαμάτων στις ανατολικές επαρχίες επέτρεψαν την οργάνωση αγώνων με σκοπό να καθησυχάσουν το λαό και να κερδίσουν τη συμπάθειά του αλλά και να καταστήσουν σαφή την αυτοκρατορική εξουσία.

              

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 1: Αθλητικοί αγώνες στη Θράκη κατά τους προσριστιανικούς αιώνες και την αυτοκρατορική εποχή

              

 

 

 

Π Ο Λ Η

 

Αγώνες

Προχριστιανικής

Εποχής

Αγώνες

----------------

Προς τιμήν

θεών του

Ελληνικού

Δωδεκάθεου

Αυτοκρατορικής

---------------

Προς τιμήν

θεοτήτων &

Θρακών θεών

Εποχής

--------------

Προς τιμήν

Ρωμαίων

Αυτοκρατόρων

 

Βυζάντιο

 

Βοσπόρια

 

 

Αντωνίνια

Αλεξάνδρεια

Θάσος

Ηράκλεια

 

 

 

Μεσημβρία

Διοσκούρια

 

 

 

Οδησσός

Ερμαία

Ηλια

Δαρζάλεια

Αλεξάνδρεια

 

Φιλ/λη

 

 

Πύθια

 

Κενδρείσια

Αλεξάνδρεια-

Πύθια

Κενδρείσια-

Πύθια

 

Πέρινθος

 

 

Ακτια-Πύθια

 

Ηράκλεια

Ασκληπιεία

ΣεβήρειαΠρώτα

Επιδήμια Β΄

Φιλαδέλφεια

Ηράκλεια-Πύθια

Αγχίαλος

 

 

Νύμφια

Σεβήρια Νύμφια

Παυταλία

 

Ηραία

 

 

Κοίλα

 

Σμίνθεια

 

Αδριάνεια Β΄

Τόμοι

 

 

 

Αντινόεια

Αμφίπολη

Φωσφόρια(?)

 

 

-------------

Φίλιπποι    

 

 

Ασκληπίεια

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

Αβραμέα, Α."Θράκη", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους , τ. Στ΄, 202-207.

 Αδαμαντίου,Α. 1928." Γεωγραφικαί περιπέτειες του ονόματος Θράκη", Θρακικά 1,  374-380

Allfody, G. 1973. “Η μεταμόρφωση του ρωμαϊκού κράτους”, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Στ΄, 584-614.

Αλμπανίδης, Ε. Ιστορία της άθλησης στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, Θεσσαλονίκη 2004.

Αποστολίδης, K. M. 1942. "Η ρωμαϊκή επαρχία Θράκη και η μητρόπολις αυτής Φιλιππούπολις", Θρακικά 17, 241-275.

Αποστολίδης, K. Μ. 1935.Συλλογή αρχαίων επιγραφών ανευρεθεισών εν Φιλιππουπόλει”, Θρακικά 6, 137-176.

Αποστολίδης, K. Μ. 1936.Συλλογή αρχαίων επιγραφών ανευρεθεισών εν Φιλιππουπόλει”, Θρακικά 7, 177-200

Αποστολίδης, Κ. Μ. 1934. « Περί της θρησκείας των Θρακών», Θρακικά 5,  41-59.

Αποστολίδης, Κ. Μ. 1959. Η της Φιλλιπουπόλεως ιστορία, Aθήνα.

Αριστάρχης, Σ. 1871. “Περί τινων ανέκδοτων επιγραφών της Περίνθου”, Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος ,   τ. A΄, 260-262.

Αριστάρχης, Σ. 1885. «Ανέκδοται επιγραφαί Βυζαντίου», Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος,  παράρτ. τ. ΙΣτ΄, 4-36

Beshkov, A. 1985. The Olympic idea and art, Sofia.

Bowersock, W. “Οι ελληνικοί πολιτικοί θεσμοί κατά την περίοδο της Ρωμαιοκρατίας”, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Στ.΄, 112-137.

Carrie, J. M./ Ferrary, L./ Scheid, J. 1973. «Χερσόνησος του Αίμου», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Στ., 137- 157.

Casson, St.1926. Macedonia, Thrace and Illyria. Their relations to Greece from the earliest times down to the time of Phillip son Amyntas, Oxford. 

Detschew, D. Die thrakischen Sprachreste, Wien 1957.

Δήμιτσα, Μ. 1896. Η Μακεδονία εν λίθοις φθεγγομένοις και μνημείοις σωζομένοις, Αθήναι.

Finley M./ Pleket, H. W1976. The Olympic Games: The first thousand years, New York.

Frankle, P. R.1973.  «Bιθυνία και Πόντος», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Στ΄, 234-240.

Gardiner, N. 1910. Greek Athletic Sports and Festivals, London.

Gardner P. 1881. “Boat Races at Athens”, Journal of Hellenic Studies 2, 316-317.

Gerasimov Th.,1951. “La statue cultuelle du grand Dieu Darzalas a Odessos”, Bulletin de la Societe Archeologique a Varna, VIII, 65-72.

Gerasimov, Th. 1958. " Les Alexandria Pythia et Kendreisia a Philippopolis", In Studia in honorem Acad. D. Decev, Sofia.

Gerasimov, Th. 1960. “Beitrag zur munzkunde von Odessos“, Bulletin de la Societe Archeologique a Varna, XI,  59-69.

Γιαννάκη, Θ. 1978 .Ιστορία της Φυσικής Αγωγής και του Αθλητισμού κατά τη Ρωμαϊκή και Βυζαντινή εποχή, Αθήνα.

Γιαννάκης, Θ. 1980. Η Φυσική Αγωγή και ο Αθλητισμός (Διαχρονικά), Αθήνα .

 Head, B. 1898. Ιστορία των νομισμάτων, Αθήναι..

Hunger, Η. 1974. Lexikon der Griechischen und romischen Mythologie, 1974.

Jones, A.H.M. 1940. The Greek City from Alexander to Justinian, Oxford.

Kalapothakes, D. 1893. De Thracia Provincia Romana, Lipsiae.

Κανατσούλης, Δ. 1955. Μακεδονική Προσωπογραφία, Θεσσαλονίκη.

Κανατσούλης, Δ.1974.  Η Θράκη κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους, Θεσσαλονίκη.

Καψής, Α. 1962. Ο Ελληνισμός της Θράκης στους ρωμαϊκούς χρόνους, Aθήνα.

Κορομηλά, M. 1991. Οι Έλληνες στη Μαύρη Θάλασσα, Αθήνα.

Κουρτίδης, K. 1932. Ιστορία της Θράκης μέχρι 46 μ.Χ., Αθήνα.

KLose, D. Stumpf G. 1996. Sport Spiele Sieg: Münzen und Gemmen der Antike, München.

Krausse, J. 1841. Die Gymnastik und Agonistik der Hellenen, Leipzig

Lemerle, P. 1935. «Inscriptions Latines et Grecques de Philippes», Bulletin de Correspondance  Hellenique, 59,  140 κ.ε., .

Λαζαρίδης, Δ.  1973.Φίλιπποι. Ρωμαϊκή αποικία, Αθήνα.

Λαζαρίδης, Δ. 1972.  Αμφίπολις και Αργιλος, Αθήναι.

Λαζαρίδης,Δ. 1973. Αβδηρα και Δίκαια, Aθήνα.

Lenk B./ Betz, Α. 1936. Thrake”, Realencyglopadie der Classischen Altertumwissenschaft , VIA1,  414 - 472.

Leschhorn, W. 1998. “Griechische Agone in Makedonien und Thrakien. Ihre Verbreitung und politisch-religioese Bedeutung in der Roemischen Kaiserzeit”, In U. Peter (Eds.) Stephanos nomismatikos, Fs Solith Schonert-Geiss zum 65 Geburtstag, Berlin.

Leveque, P.1982. "Ελληνικοί αγώνες, ρωμαϊκά αθλήματα και αθλήματα της Κεντρικής Αμερικής", Αρχαιολογία 4, 1982, 8-15.

Majewski, K. 1977. "Le sanctuaire Thrace et Greco - Romain d'Apollon Kendrisos a Philipopolis en Mesie Inferieure", Thracia IV, 204, fig. 13.

Matingly, H. 1967. Roman coins, London.

May, J.1966. The coinage of Abdera, (540-345 B.C), London.

Μαυρομάτης, Θ. 1975. «Τα νομίσματα της αρχαίας Αγχιάλου», Αρχείον Θρακικού Γλωσικού και Λαογραφικού Θησαυρού,  38, 177-188.

Miller, J.1897. “Byzantion”, Realencyglopadie der Classischen Altertumwissenschaft,  III1,  1127-1149.

Millingen, J. 1871. «Περί τινων επιγραφών της πόλεως Τόμεων», Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος  Δ΄ , 106-107.

Mirtschew, M. 1968. “Ιnscriptions”, Bulletin Musee National Varna IV (IXI), 146-170.

Mitropoulou, E. 1982. “Charites-Nymphs”, Pulpudeva 5, 83-99

Moretti, L. 1953, Iscrizioni Agonistische Greche, Rom 1953.

Μουρατίδης,Ι. 1990. Ιστορία Φυσικής Αγωγής, (Με στοιχεία Φιλοσοφίας), Θεσσαλονίκη

Mouschmov, N.A. 1924. Les monaies antiques de Philipopolis, Annuaire de la Bibliotheque National a Plovdiv, Plovdiv.

Mouschmov, Ν. Α. 1912. Antiques de la presquile Balkanique, Sofia.

Munzer, F. Strack, M. L. 1912. Die Antiken Munzen von Thrakien, Berlin.

Oberhumer, Ε. 1936. "Thrake (Grenzen)", Realencyglopadie der Classischen Altertumwissenschaft, VIA1,  394-396.

Oberhummer, E.1937.Perinthos“, Realencyglopadie der Classischen Altertumwissenschaft,  XIX1, 802-813.

Παυλίνης, Ε. 1927. Ιστορία της Γυμναστικής, Aθήνα.

Picard,  Ch./ Reinach, A. J. 1912.   « Voyage dans la Chersonese et aux iles de la mer de Thrace », Bulletin de Correspondance Hellenique 36, 275-351.

Pleket, H. W. 1975. “Games, Prizes, Athletes and Ideology”, Stadion I1, 49-90.

Robert, L.  1940-1960. Hellenica Recueil d' epigraphie, de numismatique et d' antiquites Grecques, Paris , vol. I-XIII .

Robert, L. 1929. « Inscriptions Agonistiques de Philippopolis »,  Revue de Philologie, de Literature et d’ Histoire Anciennes, 3, 152-155.

Robinson, R. 1955. Sources for the history of Greek Athletics, Ohio.

Σαμοθράκης, Α. 1963. Λεξικό ιστορικό και γεωγραφικό της Θράκης, Αθήνα.

Σαμσάρης, Δ. 1976. Ιστορική Γεωγραφία της Ανατολικής Μακεδονίας κατά την αρχαιότητα, Θεσσαλονίκη.

 Σαμσάρης, Δ. 1980.  Ο εξελληνισμός της Θράκης κατά την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, Θεσ/νίκη 1980, 22-26.

Σαρικάκης, Θ. 1965. “Ακτια τα εν Νικοπόλει”, Αρχαιολογική Εφημερίς 15, 145-162.

Schonert-Geiss, E. 1972. Die Munzpragung von Byzantion, I. Die autonome Zeit,  Amsterdam.

Seure, G. 1898.  « Le theatre de Perinthe- Heraklee », Bulletin de Correspondance Hellenique  22, 593-598.

Stein, Α. 1920Romische Reichsbeamte der Provinz Thracia, Sarajevo.

Στεργιόπουλος, Κ. 1973." Οι αρχαίοι συγγραφείς και τα όρια της Θράκης", Αρχείον Θράκης 36,  7-33 (ανάτυπο 174).

Szubert, W. 1991. "Eπισημάνσεις σχετικά με την επιρροή που άσκησαν οι Θρακικές λατρείες στις ελληνικές πόλεις του δυτικού Ευξείνου Πόντου κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής κυριαρχίας",( μετάφρ. Α. Παυλοπούλου), Θρακική Επετηρίδα 8, 1991.

Tasliklioglu, Z., 1961/1971.Trakya da epigrafya arastirmalari, I-II, Istanbul.

 Τατάκη, Α. 1973. «Αίγυπτος,» Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Στ΄, 319-355..

Tsontchev,  D. 1947. Contributions a l' histoire du stade antique de Philippopolis, Sofia.

 

 

 

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

 

ΑΕΜ

Αrchaologisch -Epigraphisch Mitteilungen aus Osterreich, Wien.

CBMThrace

Gardner, P./Head, B. 1877. A catalogue of the Greek coins in     the British Museum (The Tauric Chersonese, Sarmatia,     Dacia, Moesia, Thrace e.t.c.), London.

CMDMThrace-I   

Sylloge Numorum Graecorum. 1982. The Royal Collection of Coins and Medals Danish National Museum, Thrace I, INC.

 

CIG

Corpus Inscriptions Graecarum.

IG

Inscriptiones Graecae, Berolini

IGB

Mihailov, G. 1956-1966. Inscriptiones Graecae in Bulgaria repertae, I-   IV, Serdicae.

IGR    

Cagnat, R.1911. Inscriptiones Graecae ad res Romaneas pertinentes, Paris.

Thasos I-II    

Pouilloux, J. 1954. Recherches sur l' histoire et les      cultes de Thasos, I. De la fondation de la cite a 196 avant J.-C., Paris.

 

T-TEA

Tasliklioglu, Z. 1961/1971.  Trakya'da epigrafya  arastirmalari, I-II, Istanbul.

 

  


 

[1].  Leveque 1982, 9.

[2]. Ηροδ. Ι, 168.

[3]. Φιλοστρ. Εικόνες ΙΙ. 25. Ως σημαντική μαρτυρία για ύπαρξη γυμνικών αγώνων στα Αβδηρα, θα μπορούσε να εκλάβει κανείς ένα νόμισμα του 411/10 - 386 π.Χ.με δισκοβόλο αθλητή.  May 1966, 208, αρ. 269 & 191-192, 192 σημ. 1.

[4]. Λαζαρίδης 1973, 30.

[5].  Klose-Stumpf 1996, no. 77.

[6] Θουκ. V. 11.

[7]. Ηροδ. VII, 38

[8]. Ηροδ. V, 8 .

[9]. Ξενοφ. Ελληνικά III, 2, 5.

[10] . ΤΗΑSSOS I, 141.

[11] . CIG, 2034

[12] . IGB I, 44 & 45.

[13] . IGB I2, 308 sept.

[14]. Mouschmov 1924, 258-269. Gerasimov 1958, 279-302.  Tsontchev 1947, 37-40.

[15]. Gerasimov 1958, 291. O Th. Gerasimov στηρίζεται σε επιγραφή (ΑΕΜ VIII (1885) 219-220) της Περίνθου η οποία προέρχεται από τους χρόνους του Σεπτ. Σεβήρου και μνημονεύει τα Πύθια της Φιλιππούπολης.

[16]. Ηρωδιανός, Hist. Rom. IV, 8, 1. 2.

[17]. Mouschmov 1924, 190.

[18]. O Kαρακάλλας θέλοντας να αντιγράψει τον Μ. Αλέξανδρο, δημιούργησε  ένα αντίγραφο της μακεδονικής φάλλαγος αποτελούμενο από 16.000 άνδρες  και προσέδωσε στον εαυτό του τον τίτλο Magnus. Gerasimov 1958, 291.

[19]. Gerasimov 1958, 291.

[20]. Κατά τον Αποστολίδη 1959, 11-15, θεωρείται ότι Κενδρεισός ήταν το αρχαιότερο όνομα της Φιλιππούπολης και Κενδρεισείς ήταν οι ιθαγενείς Θράκες που κατοικούσαν αρχικά την περιοχή. Ετσι προήλθε και η προσωνυμία του Απόλλωνα Κενδρεισεύς ή Κενδρεισηνός. Ο Szubert 1991, 372, ταυτίζει τον Κενδρισό με τον Θράκα Ηρωα. .

[21]. Η παραχώρηση του τίτλου αυτού στη Φιλ/λη μνημονεύεται σε μια σειρά από μενταγιόν. Gerasimov 1958, 298-301.

[22]. Gerasimov 1958, 298-301. Στο άρθρο του Majewski 1977, 204, fig. 13, παρουσιάζεται σχεδιάγραμμα του ναού του Κενδρισηνού Απόλλωνος όπου συνυπήρχαν τα αγάλματα των σύναων θεών  Ηλιογάβαλου και Κενδρισηνού Απόλλωνος. Στο ίδιο άρθρο (σελ. 204, fig. 12) συμπεριλαμβάνεται μετάλλιο όπου παριστάνονται ο Απόλλων Κενδρισσός και ο Ηλιογάβαλος να κρατούν στα χέρια τους τον κοινό ναό της λατρείας τους. 

[23] . Moretti 1953, 90. Leschhorn 1998, 413.

[24]. Mouschmov 1924, 234. Στο άρθρο του Gerasimov 1958, 289-290   υπάρχει και σχηματική απεικόνιση του νομίσματος.

[25]. Mouschmov 1924, 259, 371. Gerasimov 1958, 300 αρ. 1. Tsontchev 1947, Pl. L, αρ. 4. Ο Λουκιανός ( Λουκιαν. Ερμότιμος, 39.) μας περιγράφει πως γινόταν η κλήρωση των αθλητών σε ζευγάρια κατά τον 2ο αι. μ.Χ.

[26]. Gerasimov 1958, 295. Tsontchev 1947, 38. Mouschmov 1924, 259, 370.

[27]. CBMThrace,  166, αρ. 37, 38.

[28]. Gerasimov 1958, 296. Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι σχετικά με τις σφαίρες που απεικονίζονται στο νόμισμα, ο Gerasimov 1958, 294 υποστηρίζει ότι πρόκειται για κλήρους ενώ ο  Robert, Hellenica V (1948) 93 εξέφρασε την άποψη ότι είναι μήλα τα οποία δίδονταν ως βραβεία στους νικητές των Πυθίων. Ανάλογα νομίσματα της ίδιας περιόδου, φέρουν παρόμοια διακόσμηση απεικονίζοντας τα έπαθλα των αγώνων.  Gerasimov 1958, 297, αρ. 2-6. Η άποψη του L. Robert, φαίνεται να είναι πιο κοντά στην αλήθεια.

[29]. Gardiner 1910, 214, fig. 27.

[30]. Mouschmov 1924, 262, 392. Tsontchev 1947,  Pl. L1, αρ. 2, 3.

[31]. Mouschmov 1924, 424, 518.  Gerasimov 1958, 297 αρ. 6, 301 αρ. 2. Klose-Stumpf 1996, no. 87.

[32]. Gerasimov 1958, 295 , αρ. 1.

[33]. Mouschmov 1924, 481. Tsontchev 1947, Pl. L, αρ. 7. KLose-Stumpf 1996, no. 91.

[34]. Tsontchev 1947, 39. Pl. LI, αρ. 2 & αρ. 3. 

[35]. Mouschmov 1924, 262 κ.ε, 391, 424, 480, 517. Gerasimov 1958, 297, αρ. 5, 6. Tsontchev 1947, Pl. LII, αρ. 1-5.

[36] . ΑΕΜ VIII (1885) 219-220 = Seure 1898, 597.

[37] . CIG II2, 3169=Tsontchev 1947, 35, αρ. 1

[38].  Η εισαγωγή  της πυγμής στα αγωνίσματα του πεντάθλου αντί του ακοντίου θεωρείται εσφαλμένη. Gardiner 1910,  360. Λαθεμένη είναι λοιπόν και η άποψη του Gerasimov 1958, 295 o oποίος υποθέτει ότι το πένταθλο των Πυθίων της Φιλιππούπολης, όπως και γενικότερα το πένταθλο,  θα πρέπει μεταξύ των αγωνισμάτων να περιελάμβανε το αγώνισμα του παγκρατίου αντί του άλματος.

[39]. IGB III1, 892.

[40]. IGB III1, 890. Αποστολίδης 1936, αρ. 155. 

[41]. Για τους εισελαστικούς αγώνες και την εισελαστική είσοδο βλ. Μουρατίδης 1990, 155.

[42]. Pleket 1975, 49-90.

[43]. Αριστάρχης 1863, 260- 262.

[44]. Kalapothakes 1893, 40.

[45]. Kalapothakes 1893, 40. Ο Ηλιογάβαλος δώρησε στην Πέρινθο τον τίτλο " Δίς Νεωκόρος" πιθανότατα μετά την επίσκεψή του το 218 μ.Χ. στην πόλη.  Τον τίτλο αυτό διατήρησε τουλάχιστον μέχρι την εποχή του Γαλιηνού το 268 μ.Χ.  Αριστάρχης 1863, 261.

[46].  Mouschmov 1912, 255, αρ. 4508.

[47]. Moretti  1953, αρ. 75.

[48]. Μouschmov 1912, 254.

[49]. Τούτο φαίνεται και σε επιτύμβια επιγραφή του 2ου ή 1ου π.χ αι.  ΑΕΜ VIII (1885) 220, 50.

[50]. Kalapothakes 1893, 41. Αριστάρχης 1871, 4.

[51]. Σε νομίσματα της εποχής του Σεπτιμίου Σεβήρου είναι χαραγμένη η επιγραφή : "Ηράκλεια  Πύθια Περινθίων Νεωκόρων ". Mouschmov 1912, 254.

[52]. Μouschmov 1912, 254.

[53]. Head 1898, 341-342.

[54]. Αριστάρχης  1863,261.

[55]. CBMThrace, 151-155, αρ. 31, 32, 46, 51, 52.

[56]. Συλλογή Μουσείου Tekir-Dag [=Αρ. ευρετηρίου 182]

[57]. CBMThrace,  154, αρ. 45.

[58] . Klose-Stumpf 1996, no. 59.

[59]. CBMThrace, 159-160, αρ. 68, 71.  Αριστάρχης 863,262.

[60]. CBMThrace,  153, αρ. 42, 43.

[61]. CBMThrace, 152, αρ. 33.

[62] . Σαρικάκης 1965, 152, σημ. 6. Gardner 1881, 316-317.

[63]. Moretti 1953, αρ. 75.

[64]. Τ-ΤΕΑ 1 (1961) 179-180.

[65]. Κορομηλά 1991, 65.

[66]. Kalapothakes 1893, 32. Αριστάρχης 1885, 6-7

[67]. Schonert-Geiss 1972.

[68]. Schonert 1972, αρ. 1535, 1536. CBMThrace, 102, αρ. 76.

[69]. Schonert 1972, αρ. 1564. CBMThrace, 102, αρ. 78. Οι αγώνες αυτοί πιθανότατα συνδέονται  με την επίσκεψη του Καρακάλλα του 214 μ.Χ.  στην Θράκη και πιθανότατα και στο Βυζάντιο. Schonert 1972, 39.

[70]. Schonert 1972, αρ. 1658-1663.

[71]. Schonert 1972, αρ. 1722, 1723, 1726 - 1734. CBMThrace, 105, αρ. 98.)

[72]. Schonert 1972, αρ. 1742 -1743, 1746 - 1755.

[73] . Leschhorn 1998, 409.

[74]. Schonert 1972, αρ. 1795.

[75]. Schonert 1972, αρ. 1802-1803.

[76]. Schonert 1972, αρ. 1850.

[77]. Schοnert 1972, αρ. 1815, 1816.

[78]. CBMThrace, 102/105, αρ. 75, 76, 98.

[79]. Schonert 1972, αρ. 1552

[80]. Schonert 1972, αρ. 1564, 1755.

[81]. CBMThrace,  105, αρ. 78.

[82]. Schonert 1972, αρ.1538, 1539, 1662, 1663, 1732-1734, 1746-1748, 1815-1816, 1850.

[83]. Schonert 1972, αρ. 1547-1551, 1624, 1658-1661, 1722-1723, 1726-1731, 1749-1754, 1795, 1802-1803, 1829.                                                                           

[84] . CIG 591.

[85]. Μαυρομάτης 1975, 179.

[86]. Αβραμέα 1973, 203. Hunger 1974,  275-276. Οι Νύμφες αυτές προστάτευαν τις πηγές, τα ποτάμια, τις πηγές, τα νερά γενικότερα  στα οποία προσέδιδαν ιαματικές ιδιότητες Oι Νύμφες λατρεύονταν και από τους Θράκες ιδιαίτερα στην κοιλάδα του Εβρου όπου προς τιμήν τους είχαν ιδρυθεί ιερά, τα Νυμφαία. Αποστολίδης 1934, 55. Αξίζει να σημειώσουμε το άρθρο της Mitropoulou 1982, 83-99, όπου παρουσιάζονται τα ανάγλυφα που έχουν σχέση με τις Νύμφες και βρέθηκαν στη Θράκη.

[87]. Οι λόγοι μας είναι άγνωστοι, πιθανότατα όμως η αρχαία Αγχίαλος να ήταν με το μέρος του Τραϊανού κατά τους Δακικούς του πολέμους το 101 μ.Χ. και με το μέρος του Σεπτιμίου Σεβήρου κατά την διεξαγωγή του πολέμου εναντίον του Πεσκενίου Νίγηρος και την πολιορκία του Βυζαντίου κατά τα έτη 193-196 μ.Χ. Μαυρομάτης, 1975, 188.

[88] . Leschhorn 1998, 409.

[89]. Head 1898, 348.

[90]. Mouschmov 1912,  2856.

[91]. Οι παραστάσεις των νομισμάτων της Αγχιάλου κατατάσσονται σε τέσσερεις διαφορετικές κατηγορίες δηλ. παραστάσεις θεών και θεοτήτων, παραστάσεις αυτοκρατόρων, αγωνιστικές σκηνές αλλά  και απόψεις της πόλης.  Munzer 1912, 216.

[92]. CMDMThrace-Ι,  αρ. 435.

[93]. CMDMThrace-Ι, αρ. 439.

[94]. CBMThrace, 83-84, αρ. 10, 13. BA- Evelpidis, 898.

[95]. CMDMThrace-Ι, αρ. 442, 443.

[96]. Munzer 1912, 216.

[97] . Leschhorn 1998, 409.

[98] . IGB I, 44 & 45.

[99]. Ο Δαρζάλας ήταν θρακική θεότητα η οποία λατρεύονταν στην ανατολική ιδίως Μοισία. Κουρτίδης 1932, 373. Ο Αποστολίδης 1934, 57, θεωρεί ότι είναι εκτεταμμένος τύπος του Δάρζος-Δάρσυς και τον ταυτίζει με τον Ασκληπιό. Αντίθετα ο Szubert 1991, 372, θεωρεί ότι πρόκειται για ελληνική θεότητα η οποία κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους ιδιαίτερα ταυτίστηκε-αφομοιώθηκε ( Φαινόμενο θρησκευτικού συγκρητισμού) με τον θράκα ήρωα. Aπό τον Gerasimov 1951, 65-72 παρατηρείται ένας συγκρητισμός (= συγχώνευση) της λατρείας του Δαρζάλα με την Αιγυπτιακή θεότητα Σάραπις.

[100]. IGB I, 47bis, 48. Gerasimov 1960, 59, 1 - 2.

[101]. Szubert 1991, 364.

[102]. Mouschmov 1912, 94, αρ. 1675, Tab IV, 24.

[103]. Beshkov 1985,  41-42.

[104].  IGB I, 63bis = Mirtschew 1968, 146-151 αρ. 2.

[105]. Picard- Reinach 1912, 286. Αβραμέα 1973, 202. Ferrary – Scheid 1973, 157.

[106]. T-TEA,  179-180.

[107]. Σμίνθιος =ο μυοκτόνος, επίθετο του Απόλλωνος. Lidell-Scott, Λεξικόν, τ. 4, 92.

[108]. Detschew 1957, 250. Leschhorn 1998, 414. IGR I, 822.

[109]. Αβραμέα 1973, 203.

[110]. IGB IV, 2074.

[111]. Αποστολίδης 1934, 42, 47. Αβραμέα 1973, 206.

[112]. IGB IV, 2070, 2072-2074, 2103.

[113]. Ο νέος της Βιθυνίας Αντίνοος, που είχε εμπνεύσει ακοίμητο πάθος στον αυτοκράτορα Αδριανό, αποθεώθηκε μετά τον πνιγμό του στο Νείλο. Σχετικά βλ.

 Millingen 1871, 106, αρ. Δ΄.

[114]. Frankle 1973, 236. Στην Αίγυπτο, όπου και πνίγηκε ο Αντίνοος, ιδρύθηκε πόλη από τον αυτοκράτορα Αδριανό προς τιμήν του με το όνομα Αντινούπολη. Τατάκη 1973, 342.

[115]. Gerasimov 1958, 294. Δυστυχώς ο Th. Gerasimov περιγράφει μόνο το νόμισμα  χωρίς να αναφέρει το όνομα των αγώνων και τον χρόνο κοπής. Το νόμισμα παρουσιάζεται  σε φωτογραφία και από τον  Mouschmov 1912, Tab. IX 19. αλλά είναι δυσανάγνωστη η αγωνιστική επιγραφή.

[116]. Lemerle 1935, 140 κ.ε., αρ. 40-41.

[117].  Κανατσούλης 1955, 164, αρ. 1433.

[118]. Lemerle 1935, 146. Λαζαρίδης 1973, 25.

[119] . IGB IV, 1910 & 1917.

[120] . Leschhorn 1998, 413.

[121] . Gerasimov 1958, 289-304.

[122] . Aποστολίδης 1936, 193.

[123]. Αποστολίδης 1934, 44.