Η ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΤΟΥΣ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΥΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ

Παρασκευάς Σαμάρας

                                                                  

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η πορεία της αθλητικής ιδέας, της ευγενούς άμιλλας στο χώρο και στο χρόνο ,είχε ως εκκίνηση την αρχαία Ολυμπία και δυναμική με πολλά  επάλληλα  κύματα  πέρα από την Ελλάδα προς Κ. Ιταλία, Αιγαίο, Μ. Ασία, Αφρική και γενικά την περίμετρο της Μεσογείου. Τον απώτερο δηλαδή ελληνισμό και την διασπορά των Μυκηναϊκών και  κλασσικών χρόνων.

     Η Κύπρος με Μυκηναϊκές αρχικές επιδράσεις που μαρτυρούνται από τον 14ο αι. π.Χ.,(εμπόριο μετανάστευση) εντάσσεται σε αυτή την περίμετρο πολύ νωρίς , πράγμα που συνέτεινε στο να διατηρήσει μέχρι σήμερα, όμοια κουλτούρα και παράδοση με τον κύριο ελλαδικό κορμό

        Μυκηναϊκοί αμφοροειδείς κρατήρες[1] @@@@ με αθλητικές παραστάσεις καταδεικνύουν το ενδιαφέρον των Κύπριων για τον συναγωνισμό και την άμιλλα .Οι αθλητικές παραστάσεις των αγγείων αυτών (αρματοδρομίες ,πυγμαχία ,δρόμος ,ταυροκαθάψια) ερμηνεύονταν στο παρελθόν ,υπό το πρίσμα της μυθολογίας η του πόλεμου[2].       

                                                                           

Αν λοιπόν θεωρείται ότι η εκκίνηση των Ολυμπιακών Αγώνων , ως θεσμός , οριοθετείται χρονολογικά στο 776 πΧ. στην Ολυμπία , η Κύπρος , φαίνεται να ακουμπά αυτό το χώρο αθλητικά , σύμφωνα με τις υπάρχουσες γραπτές μαρτυρίες , στις αρχές του 4ου αιώνα  κατά  την περίοδο της βασιλείας του Ευαγόρα Α΄. Αν και όπως θα δούμε στη συνεχεία βρέθηκαν σε τάφους του 7ου αι. π.Χ. αρκετές στλεγγίδες  πράγμα που καταδεικνύει τουλάχιστον ,ενασχόληση με άσκηση σε παλαίστρες ή στάδια              @@@@

 

         Παρακολουθώντας  τη διαχρονική και γεωγραφική εξάπλωση των συμμετοχών των  Ολυμπιακών Αγώνων   από το 776 πΧ και εξής μέσα από τους σωζόμενους καταλόγους Ολυμπιονικών (που ως γνωστόν είναι ελλιπείς) είναι εύκολο να αντιληφθούμε  α) ότι αφενός ο ρυθμός ήταν αργός, β) και ότι αφετέρου (με γνώμονα την Ιστορία των αρχαίων χρόνων)  είχε σχέση με την πολιτική ευρωστία την ασφάλεια και την οικονομική ευμάρεια των πόλεων τις οποίες αντιπροσώπευαν οι Ολυμπιονίκες.

          Δεν είναι λοιπόν παράξενο που η Κύπρος εμφανίζεται στους καταλόγους των Ολυμπιονικών  μόνο το 204 πΧ αφού από το 709 πΧ και εξής η Κύπρος δυναστευόταν κατά διαστήματα  από Ασσύριους, Αιγυπτίους και Πέρσες. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως δεν αθλούνταν οι Κύπριοι,  ούτε ότι ήσαν απόντες από κοινωνικοθρησκευτικά θέσμια του Ελλαδικού κέντρου.

Χαρακτηριστική είναι,   μάλιστα, η αναφορά του Ηροδότου (4.162.3) για το θυμιατήρια που αφιέρωσε ο Ευέλθων ο βασιλιάς της Σαλαμίνας (565-525 π.Χ.)στους Δελφούς στον Απόλλωνα και φυλασσόταν στο θησαυρό των Κορινθίων              

        «….της δε Σαλαμίνος τούτον τον χρόνον επεκράτεε Ευέλθων, ος το εν Δελφοίσι θυμιητήριον, εόν αξιοθέητον ,ανέθηκε…» (Χατζιωάννου ΑΚΕΠ Α τόμος σ.88)

Η άμεση σχέση είναι σαφής, όμως τα γεγονότα δεν καταδεικνύουν  σίγουρη  και ευρεία συμμετοχή σε αγώνες.

Οι επεμβάσεις ξένων κατακτητών η δυναστών φαίνεται πως οδήγησαν αρκετούς Κύπριους σε  εκπατρισμό. Σημαντική   προσωπικότητα με πλούσια αθλητική  παρουσία με καταγωγή εκ πατρός από την Κύπρο ήταν ο Τύραννος των Συρακουσών Ιέρων που σύμφωνα με  σχολιαστές του Πινδάρου ήταν γιος του Κυπρίου Δεινομένη (Πυθιονίκες .2.15.{27}κ.ε.) Οι ελλιπείς πληροφορίες δεν επιτρέπουν  ένα ακριβές συμπέρασμα .Η ανεύρεση όμως πληθώρας αντικειμένων μας οδηγούν σε ασφαλή συμπεράσματα.  

Τα   πράγματα θα αρχίσουν να αλλάζουν με την παρουσία τού πολύ ικανού βασιλιά της Σαλαμίνας απογόνου των Τευκρίδων, Ευαγόρα[3] ο οποίος ,είναι γενικά παραδεκτό, ότι παρεμπόδισε τους Πέρσες και τους Φοίνικες να αφελληνίσουν το νησί, δημιούργησε στενές σχέσεις με την Αθήνα και διέδωσε τον αττικοελληνικό πολιτισμό, με έκδοση ελληνικών νομισμάτων, με φιλοξενία μεταναστών που ήταν λογοτέχνες, μουσικοί, καλλιτέχνες κλπ, με οικοδόμηση στην πόλη[4]και προσδίδοντας  επίσης  έμφαση στους  αθλητικούς  αγώνες.

        Η βαθιά εκτίμηση των Αθηναίων για το συνεχές και έντονο ενδιαφέρον του για την πόλη της Αθήνας και γενικότερα για την Ελλάδα τεκμηριώνεται από επιγραφή του 393 πΧ που βρέθηκε στην Αθήνα ,όπου διασώζεται τιμητικό ψήφισμα των Αθηναίων για τον Ευαγόρα το οποίο διαλαμβάνει και πρόσκληση πρωτοκαθεδρίας για τον ίδιο και τα παιδιά του σε όλους τους αγώνες που τελούν οι Αθηναίοι[5]. (Βλ. Παρακάτω)

 

Για τη σχέση του Ευαγόρα με τους αγώνες στην πόλη του σώζεται η μαρτυρία του Αθηναίου ρήτορα Ισοκράτη στο λόγο του «Ευαγόρας». Ο λόγος γράφτηκε το 374  πΧ ως εγκώμιο κατά την ταφή του Ευαγόρα από το γιο και διάδοχο του, Νικοκλή.

 

Ο Ισοκράτης στο προοίμιο του λόγου, ξεκινά ως εξής:

«Βλέποντας σε ω Νικοκλή να τιμάς τον τάφο του πατέρα σου όχι μόνο με μεγάλες ποσότητες και την ωραιότητα όσων παρατίθενται αλλά και με χορούς και μουσική και γυμνικούς αγώνες και ακόμα εκτός από αυτούς, αγώνες ιππικούς και τριήρων ..........[6]»

 

Από αυτό το χωρίο φαίνεται η σχέση των Σαλαμίνιων  και των άλλων Κυπρίων με τη θάλασσα και δικαιολογεί το σημαντικό αριθμό από τερακότας η άλλες εικόνες πλοιαρίων που βρέθηκαν σε ανασκαφές


Στο ίδιο κείμενο  παρακάτω, αναφέρει ότι ο Ευαγόρας διακρινόταν στην παιδική ηλικία για την ομορφιά, την ρώμη και τη σωφροσύνη του, τεκμηριώνοντας το δεύτερο με αναφορά στην νίκη του Ευαγόρα σε αγώνες παίδων συνομήλικων του

«μάρτυρας αν τις ποιήσατο της ρώμης, τους αγώνες εν οις εκείνος των ηλικιωτών εκρατίστευσεν».[7]

 

Αν ο Ευαγόρας γεννήθηκε περίπου το 437 όπως εικάζεται ,τότε οι παιδικοί αγώνες στους οποίους έλαβε μέρος θα πρέπει να εντοπίζονται γύρω στο 424 πΧ. Και φυσικά δεν θα ήταν οι πρώτοι αγώνες αλλά θα είχαν προηγηθεί ως έθος και πολλοί άλλοι αυτού του είδους πίσω στο βάθος του χρόνου.

 

     Σαρανταδύο χρόνια μετά τους επιτάφιους αγώνες προς τιμή του Ευαγόρα, κατά το 332/331 πΧ, όπως  μαρτυρείται από τον Πλούταρχο[8]  ο νέος βασιλιάς της Σαλαμίνας, Νικοκρέων, (εγγονός του Ευαγόρα),υπήρξε χορηγός σε εορτή με αγώνες και χορούς που διοργάνωσε στη Τύρο της Φοινίκης ο Μέγας Αλέξανδρος (κυκλικούς χορούς, διθυραμβικούς, τραγωδίες).

            «... εις δέ Φοινίκην επανελθών (Αλέξανδρος) εξ Αιγύπτου θυσίας τοις θεοίς και πομπάς επετέλει και χορών κυκλίων και τραγικών, αγώνος ού μόνον ταις παρασκευαίς, αλλά και ταις αμίλλαις λαμπρούς γενομένους εχορήγουν γαρ οι βασιλείς των Κυπρίων – μάλιστα δε Νικοκρέων ο Σαλαμίνιος και Πασικράτης ο Σόλιος διεφιλονίκησαν. Ούτοι γαρ έλαχον τοις ενδοξοτάτοις υποκριταίς χορηγείν, Πασικράτης μεν Αθηνοδώρω, Νικοκρέων δε Θεσσαλώ, περί ον εσπουδάσκει και αυτό Αλέξανδρος. Ου μην διέφηνε την σπουδήν πρότερον ή ταις ψήφοις αναγορευθήναι νικώντα τον Αθηνόδωρον. Τότε δε, ώς έοικεν, απιών έφη τους μεν κριτάς επαινείν, αυτός μέντοι μέρος αν ηδεώς, προέσθαι της βασιλείας επί τω μη Θεσσαλόν ιδείν νενικημένον.»

 

Για τον  Νικοκρέοντα σώζεται επίσης επιγραφή σε βάση αγάλματος (του 330 πΧ) που αναφέρεται στην χορηγία επάθλων στους αγώνες των Ηραίων του Άργους της Πελοποννήσου:

(το επίγραμμα είναι αφιερωματικό στον Νικοκρέοντα τον βασιλιά της Σαλαμίνος)

                      «[Μ]ατ[ρόπολ]ις μοι χθων Πέλοπος το Πελαζγικόν Άργος

                    Πνυταγόρας δε πατήρ Αιάκου εκ γενεάς·

                    Ειμί δε Νικοκρέων, θρέψε δε με γα περίκλυστος

                      Κύπρις θειοτάτων εκ προγόνων βασιλή.

                    Στάσαν δ΄ Αργείοι με χάριν χαλκοίο τίοντες

        Ήρα όν εις έροτιν πέμπο[ν αε]θλα νέοις

«Του Πέλοπα η γη, αρχαία μου πατρίδα, το Άργος το Πελασγικό,

κι’ ο Πνυταγόρας κύρης μου, από τη γενιά του Αιακού·

κι’ εγώ’ μαι ο Νικοκρέων, που η θαλασσόζωστη μ’ ανέθρεψε η γη

η Κυπρία βασιλιά της, από προγόνους θεϊκούς.

Μα εδώ με στήσαν οι Αργείοι, σαν πλερωμή τιμητική, που στη γιορτή

της Ήρας έστελνα χάλκινα έπαθλα στους νιούς.»[9]

 

Αυτή η χορηγία αποτελεί απόδειξη, όχι μόνο για την εμπλοκή και την τριβή που είχαν οι Σαλαμίνιοι με τους αθλητικούς αγώνες και τους θεσμούς που τους περιέβαλλαν αλλά και την σχέση και τους δεσμούς των Κυπρίων με τον μητροπολιτικό κορμό.

 

ΚΥΠΡΙΟΙ ΟΛΥΜΠΙΟΝΙΚΕΣ

Είναι κατά τους Πτολεμαϊκούς χρόνους που θα μπορέσει η Κύπρος να διακριθεί  στο  Ολυμπιακό επίπεδο  με τον Ηρακλείδη τον Σαλαμίνιο που θα νικήσει στο «στάδιον» κατά την 144η Ολυμπιάδα του 204 πΧ.

 

Λίγα χρόνια πριν την Ρωμαϊκή κατάκτηση κατά την 150η Ολυμπιάδα του 180 πΧ ένας δεύτερος Κύπριος ο Ονησίκριτος ο Σαλαμίνιος θα κερδίσει ξανά στο «στάδιον» (184 πΧ).

 

Ο Σαλαμίνιος Δημήτριος Αριστάνδρου[10] σύμφωνα με επιγραφή[11] ήταν «ιερονίκης» δηλαδή νικητής στους ιερούς αγώνες (1ος πΧ – 1ος μΧ). Είναι αδύνατον όμως να είμαστε σίγουροι εάν είχε λάβει μέρος στους 4 πανελλήνιους  ιερούς αγώνες (Ολύμπια, Πύθεια, Νέμεα, Ίσθμια) ή μόνο σε τοπικούς ιερούς αγώνες, συνεπώς και στους Ολυμπιακούς.

 

Μια μεγάλη αθλητική μορφή θα εμφανισθεί τον 2ο μΧ αιώνα. Ο αθλητής  Δημήτριος Σαλαμίνιος. Τρεις φορές Ολυμπιονίκης κατά το 221 μΧ, το 225 μΧ και 229 μΧ (250η – 251η – 252η Ολυμπιάδα). Ο Δημήτριος φαίνεται να ήταν ένας από τους σπουδαιότερους αθλητές όλων των περιόδων του αρχαίου κόσμου. Οι νίκες του στην Ολυμπία αφορούσαν 3 περιόδους συνέχεια «στάδιον» και δύο περιόδους «πένταθλον». Παράλληλα στην επιγραφή καταγράφεται ως νικητής στα Πύθια, τα Παναθήναια, δύο φορές στα Ίσθμια και στην Νεάπολη της Ιταλίας, στη Σμύρνη, στην Αντιόχεια και σε άλλους 47 αγώνες σε όλη την Οικουμένη.

 

Αναγράφεται ιδιαίτερα η νίκη του στην Ταρσό της Κιλικίας όπου κατέβαλε στο πέμπτο αγώνισμα του πεντάθλου, δηλαδή την πάλη, τον αντίπαλο του Οπτάτον που μέχρι τότε ήταν ισόπαλοι. Πολύ πιθανόν ο Οπτάτος να ήταν εφάμιλλος του και πολύ γνωστός αθλητής νικητής σε άλλους ανάλογους αγώνες  ,έτσι ο  επιγραφοποιός  να θέλει να τονίσει τη σπουδαιότητα της νίκης του Δημήτριου.

 

Αξίζει τον κόπο να δούμε την επιγραφή που βρέθηκε στην Ανάζαρβο της Κιλικίας[12]

            «Δημήτριος Σαλαμίνιος δύο φορές νικητής στο πένταθλο,

που τιμήθηκε από τους κύριους Αυτοκράτορες με

ξυσταρχίες ώσπου ζη· που νίκησε σε τρεις περιόδους κατά συνέχεια

στους Ολυμπιακούς αγώνες στο δρόμο ανδρών, και δύο φορές στο πένταθλο,

και στους πιο κάτω αγώνες·

στην Ελλάδα στα Παναθήναια τα μεγάλα, στα Πύθια· στα Αδριάνεια,

στα Κομόδεια, δύο φορές στην Έφεσο· στα Ίσθμια δύο φορές στον

 ιερόν αγώνα· στη Νεάπολη της Ιταλίας στα Σεβαστά που νίκησε τους 87

εγγεγραμμένους αθλητές· στη Σμύρνη, στην Αντιόχεια τον ένα μετά τον

άλλο τον Αδριάνειο αγώνα και τον Κομόδειο κι εκείνο του

Ευκράτους· της Ανάζάρβου της πρωτεύουσας τον Αδριάνειον

Ιερόν αγώνα δύο φορές· στην Ταρσό δύο φορές· στον αγώνα του Κοινού

Της Ασίας που νίκησε στο πέμπτο μόνο αγώνισμα του πεντάθλου τον

Οπτάτον που τον είχε συναγωνιστεί στα 4 πρώτα αγωνίσματα· και στους κατώτερους 47 αγώνες κάθε μέρους της οικουμένης, που βραβείο ήταν τάλαντο

και μισό τάλαντο· αυτών (των πόλεων) είναι και επίτιμος πολίτης»

 

Στους αγώνες εκείνων των εποχών άμιλλα δεν ήταν μόνο η σωματική. Τόσο στην Ολυμπία όσο και στις άλλες πανελλήνιες αλλά και σε πολλές διοργανώσεις του τότε γνωστού κόσμου διεξάγονταν και άλλων δεξιοτήτων διαγωνισμοί.

 

Έτσι αναφέρουμε εδώ τον Σαλαμίνιο Αυλητή Αίλιο Αιλιανό που διεκδικεί ανάλογη δόξα με τον Δημήτριο Σαλαμίνιο αφού και αυτός νίκησε (σύμφωνα με επιγραφή που βρέθηκε στους  Δελφούς, σε πάμπολλους αγώνες ιερούς και τοπικούς, στα Ολύμπια των Αθηνών που τελέσθηκαν στην Αθήνα αλλά και από τον Αυτοκράτορα Αδριανό.

 

Πέραν δε από αυτούς νίκησε και σε άλλους 166 αγώνες όπου το βραβείο ήταν τάλαντο. Η αναφορά στον Αδριανό χρονολογεί την επιγραφή κάπου μεταξύ του 117 μΧ και 138 μΧ.

            «Η πόλις των Σαλαμίνιων

            στην Κύπρο, τον Πόπλιον Αίλιον Αί-

λιανόν, αυλητή ύμνου στον Πύθιον Απόλλωνα,

νικητή στους Πανελλήνιους 4 μεγάλους αγώνες,

πολίτη της δικής του πόλεως μα και Αθηναίο

και Αντιοχέα, που νίκησε

στη Ρώμη, στη Νεάπολη

στ’ Άκτια, στα Νέμεα τρεις φορές,

την ασπίδα του Άργους δύο, στα Ίσθμια δύο,

στα Πύθια, στα Ολύμπια, που τελέσθη-

καν στις Αθήνες πρώτην φορά

από τον θεό Αδριανό,

μόνος από τους αυλητές και

πρώτος από τους ανθρώπους

στα Αδριάνεια στις Αθήνες

3 φορές στη Νικομήδεια, στην

Αντιόχεια της Συρίας (στο προάστειο της Δάφνης)

6 φορές, και σ’ άλλους 166 αγώνες,

που βραβείο ήταν τάλαντο

και στη Σμύρνη και στην Έφεσο»[13]

Ο ΚΥΠΡΙΟΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΔΗΜΩΝΑΞ ΚΑΙ ΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

Ένας Κύπριος με σημαντική εμπλοκή θα μπορούσαμε να πούμε στα του αθλητισμού, με το δικό του τρόπο, ήταν ο φιλόσοφος Δημώναξ ο Κύπριος που έζησε από το 2ο μΧ αιώνα. Ο μαθητής του Λουκιανός γράφει γι αυτόν ότι παρουσίαζε «και σωματική γενναιότητα υπεράνθρωπη και νουν εξαιρετικά φιλοσοφικό [14] «και το σώμα του το είχε γυμνάσει και είχε ασκηθεί πολύ στην καρτερία»  και γενικά είχε «φροντίσει να μην έχει την ανάγκη κανενός άλλου[15]

 

Ήθελε τον Ολυμπιονίκη ανδροπρεπή και σεμνό έτσι όταν κάποτε κάποιος αθλητής Ολυμπιονίκης, εμφανίστηκε με παρδαλό ρούχο ο Δημώναξ τον γελοιοποίησε με αποτέλεσμα να δεχθεί από τον ίδιο επίθεση με πέτρα και να καταματωθεί. Παρά τις προτροπές των αγανακτισμένων γύρω του να σπεύσει να τον καταγγείλει στον ανθύπατο αυτός είπε «όχι στον ανθύπατο κύριοι μα  στο γιατρό»[16],διδάσκοντας προφανώς έτσι στον κόσμο την   σωστή διαβάθμιση προτεραιοτήτων  στον βίο τους.

Η αγάπη του για τον αθλητισμό ήταν αναγνωρισμένη από το Πανελλήνιο. Γράφει ο Λουκιανός: «Οι Ήλειοι κάποτε όταν πήγε στην Ολύμπια ψήφισαν προς τιμή του χάλκινο ανδριάντα.» Όμως η σεμνότητα του τους απέτρεψε.

«Μην το κάμετε, κύριοι Ηλείοι αυτό, μήπως φανείτε πως κατακρίνετε τους προγόνους σας για το ότι δεν έχουν αφιερώσει ανδριάντα ούτε στον Σωκράτη ούτε στον Διογένη».[17] Τους οποίους ας σημειωθεί  ο ίδιος θαύμαζε πάρα πολύ.

 

Ακόμα και όταν επρόκειτο να πεθάνει εκατοντηκοντούτης είχε πει στους παρευρισκομένους την συνήθη έμμετρη κήρυξη της λήξης των αγώνων από κήρυκες

«τέλειωσ’ ο αγώνας των κάλλιστων αθλημάτων χορηγός, κι’ ο καιρός μας καλεί, καμιά καθυστέρηση πια.»[18]

 

Την φθίνουσα πορεία των Ολυμπιακών Αγώνων παρακολουθεί πολύ προσεκτικά ο Δημώναξ. Σύμφωνα με τον Λουκιανό.[19]

«όταν οι Αθηναίοι σκέπτονταν από αντιζηλία προς τους Κορινθίους να εγκαταστήσουν και αυτοί θέαμα μονομάχων, ανέβηκε στο βήμα της Εκκλησίας του Δήμου και είπε «Μην αποφασίσετε κύριοι Αθηναίοι, αυτό το πράγμα προτού γκρεμίσετε τον βωμό του Ελέου».

 

Ο Δημώναξ εδώ με θάρρος και παρρησία προσπαθεί να διαφυλάξει το πνεύμα και τις αρχές και την ηθική των ελληνικών αθλητικών αγώνων. Είναι γνωστό ότι μονάχα οι Αθηναίοι από όλους τους Έλληνες είχαν βωμό του Ελέου[20]. Και η παρατήρηση του είναι σαφής αφενός για το βάρβαρον των «μονομαχιών» και αφετέρου για το αντίθετο και ασυμβίβαστο του ιδεώδους της ευγενούς άμιλλας και του σεβασμού της ανθρώπινης ζωής με την μέχρι θανάτου μάχη.

 

Τον Δημώνακτα τον ενοχλούσε επίσης η κακοτεχνία και παρατυπία κατά τη διάρκεια των αγώνων. Έτσι «όταν έβλεπε πολλούς αθλητές να αγωνίζονται άσχημα και παρά τον κανονισμό των αγώνων, αντί να παγκρατιάζουν(πάλη και πυγμή) να δαγκώνουν, είπε πως πολύ σωστά οι θεατές αποκαλούν τους σημερινούς αθλητές – λιοντάρια»[21].

 

Μια άλλη έμπρακτη συμμετοχή, στα δρώμενα στην Ολυμπία, ήταν η συνεισφορά του Κύπριου γλύπτη Στύπακος που διέπρεπε στην Αθήνα τον 5ο αι πΧ. Ο Στύπαξ ο οποίος εργάστηκε στα γλυπτά του Παρθενώνα, θεωρείται ότι μηχανεύτηκε και την «ιππάφεσιν» στην Ολυμπία[22] ή τουλάχιστον ότι κατασκεύασε άλλη εάν αληθεύει μια άλλη αναφορά  του Παυσανία ότι  την πρώτη την έφτιαξε ο Κλείτος ο Αριστοκλέους τον 6ο αιώνα[23] .

 

ΚΥΠΡΙΟΙ ΝΙΚΗΤΕΣ ΣΕ ΑΛΛΟΥΣ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ

Έχοντας ως βασική πηγή τις επιγραφές που σε διάφορα μέρη, τόσο στην Κύπρο όσο και  σε άλλες περιοχές, διέσωσε η αρχαιολογική σκαπάνη, εντοπίζονται αθλητές που μετείχαν σε διάφορους αγώνες και σε διάφορα αγωνίσματα. (Μια πρώτη συγκεντρωτική καταγραφή επιχείρησε η Ινώ Μιχαηλίδου Νικολάου).

 

Έτσι από σωζόμενους καταλόγους νικητών στα Παναθήναια σε αγώνες ιππικούς και γυμνικούς των αρχών του 2ου πΧ αιώνος και χαραγμένα σε πλάκες Υμηττίου μαρμάρου καταγράφονται ο γιος του Αρίστου από την Καρπασία και ο Αρίστων Νίκωνος και πάλιν από την Καρπασία

α) στ. 45  Κέλητι πηλικώς

            [...ρ]ίστου Καρπασιώτης από Κύπρου

                 σ]υνωριδι πουλικεί[24]

            [...Μνασι]άδα Αργεία απ’ Αχαΐας

                [α]ρματ, πουλικώς

            [Ξευξώ πολυκρ]άτου Αργεία απ’ Αχαΐας

και β) στ. 40  Κέλητι τελείως

                        Αρίστων Νίκωνος Καρπασεώτης α[πο Κύπρου]

            στ. 45 άρματι τελείω

                        Πολυκράτης Μνασιάδου Αργείος»[25]

 

Η Μνασιάδα Αργεία, η Ζευξω Πολυκράτους Αργεία και ο Πολυκράτης Μνασιάδου Αργείος με καταγωγή από την Αχαΐα αλλά κάτοικος Κύπρου, ανήκουν στην οικογένεια του Μνασιάδη Πολυκράτη ο οποίος διετέλεσε στρατηγός (κυβερνήτης) και αρχιερέας της νήσου κατά έτη 203/202-197μ.Χ..

 

Ο έφηβος Νέων Καρπασιώτης και ο Αρτεμίδωρος ο Σαλαμίνιος έλαβαν μέρος, σύμφωνα με επιγραφή που βρέθηκε στη Δήλο στα Απολλώνια, το έτος 119/8 πΧ[26] μαζί με πολλούς άλλους από άλλες ελληνικές πόλεις.

 

Για τον Κλεαγένην Κλεαγένους[27] από την Σαλαμίνα η σχετική επιγραφή που βρέθηκε στην Αθήνα δεν διευκρίνίζει σε πιο αγώνισμα διακρίθηκε επειδή η επιγραφή δεν αφορούσε αγώνες αλλά  αποστολή πρέσβεων στην Αθήνα για άλλους λόγους.. Αναφέρεται πάντως ότι ήταν «πλειστονίκης» επί  Ιερέως Κλ. Ηρώδου το 132 μ.Χ.

 

Τέλος σε επιγραφή του Κιτίου πολύ φθαρμένη[28] εντοπίζουμε αθλητή νικητή σε διάφορα δύσκολα αγωνίσματα

            [ο τάδε γιος του τάδε]

            «....... πένταθλον..... [ιππ]άδας ..............

            και σε αγώνα οπλίτη δρόμου, σε αρματοδρομία

            με νεαρά άλογα και

            σε [...τριετ]ηρικούς αγώνες πένταθλου

            ................ την άθληση του της κοπιαστικής άσκησης

            ....................και για αυτόν και για την πατρίδαν του

            χάριν της σεμνότητας του»

 

 

ΘΕΣΕΙΣ ΘΕΑΤΩΝ ΣΕ ΑΓΩΝΕΣ

Αλλά και σε τιμητικές θέσεις θεατών ,(πρωτοκαθεδρία)  στους αγώνες των Δελφών βλέπουμε να τυγχάνουν τιμής Κύπριοι που ευεργέτησαν την πόλη των Δελφών. Σώζονται επιγραφές με ψηφίσματα   που μαρτυρούν ότι οι:

Στασικράτης του Ονησίκρατου, Πάφιος[29] (240/200 πΧ)

Ανταγόρας Δημοσθένους, Κύπριος[30] (3ος αι. πχ)

Αριστώναξ Νουμηνίου, Πάφιος[31] (2ος αι. πΧ)

Μνήμων Αρίστωνος , Πάφιος[32] (176/5 πΧ)

Φιλοθέμις Φιλοθέου, Αμαθούσιος[33] (240/200 πΧ)

Πέρα από διάφορες άλλες τιμές είχαν τιμητική πρωτοκαθεδρία σε όσους αγώνες εις το εξής θα έκανε η πόλη των Δελφών.

 

Παρόμοια σωζόμενα ψηφίσματα συναντούμε και σε επιγραφές της Δήλου[34] για τους Ηλιόδωρον Ευκλείδου, Κιτιέα (4/3ος αι. πΧ)

Στησαγόραν Τιμοκράτου, Καρπασίτην (2ος αι. πΧ)

Της Μινώας Αμοργού (2ος αι.μΧ) για τιμές γενικά και ιδιαίτερα κατά την ετήσιαν εορτήν των Σαραπείων

Τον Ακέστιαν Νουμηνίου Καρπασίτην[35]

Παρόμοιο ψήφισμα είναι και το προαναφερθέν για τον Ευαγόρα τον βασιλέα της Σαλαμίνας το 393 πΧ και αφορά και πάλιν πέραν άλλων τιμών  και πρωτοκαθεδρία σ’ αυτόν και τα παιδιά του σε όλους τους αγώνες που τελούν οι Αθηναίοι[36]

 

Δεύτερο τιμητικό ψήφισμα των Αθηναίων για τον Ευαγόρα Α´ Βασιλιά της Σαλαμίνος

                             ……………ιν..........................................................

                                ....................επα.......................................................

                                [................π]ρυταν..................................................

                                .................Κόνω[ν.]ρ...............................................

                                [επαιν]έσαι δε αυ[τόν και στεφανώσαι θαλλ-]

                                [ου στεφ]άνω· ο δε κήρυξ αναγορευσάτω εν τω]

                                [αγών]ι όταν οι τραγωδοί ώσι ότι ο δήμος ο Α-]

                                [θη]ναίων Ευαγόρ[αν στεφανοί ευνοίας ένεκ-]

                                [α τ]ης ες Αθηναίου[ς· καλείν δε εις προεδρίαν]

                                [α]υτόν και τους εκ[γόνους αυτού τους άρχοντας ε-]

                                [ις] πάντας τους α[γώνας ούς αν συντελώσι Αθη-

                        [ναίοι· ανα]γράψα[ι δε το ψήφισμα τόδε.....]

.................................................................................................................

.................................................................................................................

.................................................................................................................

.................................................................................................................

                        να τον επαινέσουν και να τον τιμήσουν με στεφάνι

                        από κλαδί ελιάς· κι’ ο κήρυκας να διαλαλήση κατά τον δραματι-

                        δικό διαγωνισμό, όταν εκτελούνται τραγωδίες, ότι ο Αθηναϊ-

κός δήμος τιμά τον Ευαγόρα με στεφάνι για την εύνοια,

που επέδειξε στους Αθηναίους· κι’ οι άρχοντες να τον προσκαλούν

να καθήση σε πρωτοκαθεδρία και τα παιδιά του,

σ’ όλους τους αγώνες που τελούν οι Αθηναίοι·

και να γράψουν αυτό το ψήφισμα.....»[37]

 

 

Νικητές σε αγώνες στην Κύπρο

Βεβαίως υπάρχουν επίσης και οι μαρτυρίες για αθλητές Κυπρίους ή μη που ενίκησαν σε αγώνες που εντοπίζονται στην Κύπρο. Θραύσμα επιγραφής του 50 πΧ που βρέθηκε κοντά στο Γυμνάσιο της Σαλαμίνας[38] αναφέρεται προφανώς στο αγώνισμα του Τεθρίππου

                        [..........τεθ]ριπ[πον?....................]

                        [..........Ηρακλεί Νικ]ηφ[ορου.....]

 

Μια άλλη επιγραφή και αυτή σε θραύσμα στη Σαλαμίνα[39] αναφέρεται σε αθλητή από την Βιθυνία που νίκησε στη Σαλαμίνα σε πενταετηρικούς Διοσκούρειους αγώνες στο πένταθλον ο ίδιος αθλητής χαρακτηρίζεται «παράδοξος» επωνυμία που αφορά αθλητές που νίκησαν την ίδια μέρα στην πάλη και στο παγκράτιο στους Ολυμπιακούς Αγώνες[40]. Σύμφωνα με την  βιβλιογραφία , μόνον επτά αθλητές έφεραν τον τίτλο αυτό.

 

Σε άλλο θραύσμα επιγραφής που βρέθηκε στη Λαοδίκεια[41]  της Συρίας αναφέρεται αθλητής (του οποίου δεν διασώζεται το όνομα) ο οποίος νίκησε

Στ.23 « πυγμήν, δρόμον, Σαλαμίνα τρις, Κίτι[ον] πυγμήν, παγκράτιον  .....»

 

Δεν λείπουν ακόμα και οι περιπτώσεις που ομάδες Κυπρίων αθλητών, συλλογικά ,τιμούν ανθρώπους που διαδραμάτισαν θετικό ρόλο στην αθλητική τους εξέλιξη.

Έτσι από επιγραφή που βρέθηκε στο Κίτιο[42] στη βάση αγάλματος, διαβάζουμε πως

            «οι από της οικουμένης αθληταί

            [πλε]ιστονίκαι και στεφανείται και οι τούτων

            επιστάται και νεανίσκοι, Ισίδωρον

            θρέπτου τον ξυστάρχην και φίλον τιμής χάριν»

πράγμα που φανερώνει αφενός τη μεγάλη εμβέλεια του Γυμνασίου του Κιτίου σε όλη τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία και αφετέρου την φροντισμένη και  επιστημονική δουλειά που γινόταν εδώ από τους επιστάτες ή προπονητές η Ξυστάρχες.

 

Στο σημείο αυτό νομίζω ότι αρμόζει να γίνει μια αναφορά στον Ιατρό Απολλώνιο Κιτιέα, τον «αθλητίατρο» θα μπορούσαμε να πούμε σήμερα ,που έζησε τον 1ο πΧ αιώνα ως μια άλλη προσφορά της Κύπρου στην επιστημονική κατάρτιση των εμπλεκομένων στα αθλητικά της εποχής.

 

Ο Απολλώνιος[43] κατ’ εντολή του βασιλέα Πτολεμαίου (αδελφού του Πτολεμαίου του Αυλητού (81-58 πΧ ) της Αιγύπτου) συνέγραψε τον «περί άρθρων πραγματείαν» βασισμένη στο ομώνυμο έργο του Ιπποκράτη, με στόχο την πιο ορθή αντιμετώπιση των εξαρθρημάτων που παρατηρούνται στην καθημερινή ζωή αλλά κυρίως στις παλαίστρες και τους αθλητικούς χώρους.

 

Οι σπουδές και η πείρα του Απολλώνιου τον ώθησαν τον Πτολεμαίο να του αναθέσει την συγγραφή.

 

Έτσι ο Απολλώνιος στα κεφάλαια του βιβλίου του παραθέτει 30 διαφορετικούς μεθόδους ανατάξεων των αρθρώσεων ή αρθρεμβολήσεων για εξανθήματα που συμβαίνουν στις παλαίστρες.

 

Αυτό δείχνει πως όχι μόνο υπήρχε τεράστια συμμετοχή στις παλαίστρες του Κιτίου αλλά και άλλων πόλεων αλλά και ότι γινόταν και πολύ σκληρή προπόνηση.

 

Τόσο η φίλαθλη συμπεριφορά του Πτολεμαίου όσον και η επιστημονική γνώση και εμπειρία του Απολλώνιου για τα δρώμενα στις παλαίστρες καταδεικνύουν ένα ψηλό επίπεδο αθλητισμού στο νησί της Κύπρου.

 

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

Όπως ήδη αναφέρθηκε πέρα από τους γυμνικούς αγώνες διεξάγονταν ταυτόχρονα και καλλιτεχνικοί αγώνες. Αρκετοί Κύπριοι φαίνεται να διακρίθηκαν και σε αυτούς.

 

Ο «Ιματιομίσθης» Στρατοκλής Απολλόδωρος Σαλαμίνιος σύμφωνα με επιγραφή νίκησε στα Σωτήρεια στους Δελφούς περί το 260 πΧ (που ήσαν μουσικοί αγώνες). Οι ιματιομίσθες ήσαν κατασκευαστές στολών ηθοποιών των αρχαίων δραμάτων τις οποίες δάνειζαν με ενοίκιο. Ο Στρατοκλής φαίνεται να έχει κερδίσει αρκετές νίκες αφού τρεις επιγραφές αναφέρονται[44] σ’ αυτόν. Μαζί με τον Στρατοκλή τιμάται και ο Νίκων γιος του Μενεκλέους Σολεύς (Σόλοι Κύπρου).

 

Ένας σαλπιγκτής[45] ο Αριστώναξ γιος του Αριστώνακτος από την Πάφο της Κύπρου βρέθηκε σε μαρμάρινη στήλη με κατάλογο νικητών αγώνων μουσικών, αθλητικών, ιππικών για τα Ταμύνεια που ήταν γιορτή προς τιμή του Απόλλωνα., στην Ερέτρια της Ευβοίας.

 

Για τον Περιοδονίκη πυθαύλη Αίλιο Αιλιανό ήδη έχουμε κάμει αναφορά[46].

Ο Ζωϊλος Ζωϊλος[47] Πάφιος ενίκησε στις αρχές του 1ου πΧ αιώνα ως Κήρυξ στα Χαριτίσια (τρεις χάριτες-Αφροδίτη-Διόνυσος) που ήσαν μουσικοί αγώνες στον Ορχομενό της Βοιωτίας.

Ενώ ο Στήσανδρος ο Σαλαμίνιος είναι ο πρώτος που τραγούδησε με συνοδεία κιθάρας στους Δελφούς τις Ομηρικές μάχες αρχίζοντας από την Οδύσσεια[48].

 

 ΤΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ- ΑΓΩΝΕΣ - ΘΕΣΜΟΙ

Ο θεσμός των Γυμνασίων φαίνεται ότι ήταν αρκετά διαδεδομένος στην Κύπρο. Ένας θεσμός που στη μόρφωση των παιδιών και των εφήβων διαδραματίζουν  ίσο ρόλο η άθληση, η τέχνη, η μουσική, η γραμματική και η ρητορική με τους ανάλογους χώρους, τις αίθουσες, τον ξυστό ή στάδιο, την παλαίστρα, το αλεπτόριο, τα λουτρά.

 

Μαρτυρίες από ανασκαφές και επιγραφές μας δίνουν πληροφορίες για Γυμνάσια στη  Σαλαμίνα (τρία), στο Κίτιο, στη Λάπηθο, στο Κούριο, στην Αμαθούντα, στην Καρπασία, στους Χύτρους. Στην Αρσινόη, στην Πάφο

 

Αγώνες μαρτυρούνται στη Σαλαμίνα και στο Κίτιο «Οικουμενικοί». Ήσαν με λίγα λόγια αγώνες στους οποίους λάμβαναν μέρος αθλητές από όλη την τότε γνωστή οικουμένη δηλαδή τις χώρες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

 

Στην επιγραφή της Λαοδίκειας της Συρίας μάλιστα[49] αναγράφεται ο αθλητής Αυρήλιος Σεπτίμιου Ειρηναίου που δεν ήταν Κύπριος και νίκησε 3 φορές στη Σαλαμίνα  στην πυγμαχία και στο δρόμο και μια φορά στο Κίτιο στη πυγμαχία και στο παγκράτιο το 221 μΧ.

 

Στην Παλαίπαφο[50] μαρτυρούνται αγώνες πενταετηρικού ιεροί. Σίγουρα θα γίνονταν και άλλοι αγώνες μεγάλης εμβέλειας πλην όμως δεν υπάρχουν μέχρι σήμερα στοιχεία.

 

Πάντως θα πρέπει να γίνονταν σε όλες τις πόλεις τοπικοί αγώνες όπως αυτοί στους Χύτρους για τους οποίους έχουμε μαρτυρία για λαμπαδηδρομία[51] παίδων

 

Κάποιες μεγάλες πόλεις μπορεί να είχαν μέχρι και τρία Γυμνάσια, ένα για τους παίδες, ένα για τους εφήβους και ένα για τους νέους. Αυτό μαρτυρείται από επιγραφή του 125 πΧ που σώθηκε στη Σαλαμίνα και αναφέρει ότι ο σύλλογος νέων του τρίτου Γυμνασίου της Σαλαμίνας, ετίμησε κάποιον, ίσως γυμνασίαρχο τους για τις υπηρεσίες του.

 

Άρχοντες των Γυμνασίων οι Γυμνασίαρχοι για τους οποίους υπάρχουν πολλές αναφορές στις επιγραφές που σώθηκαν στους ανάλογους αρχαιολογικούς χώρους.

 

Ανάλογες επιγραφές υπάρχουν για ξυστάρχες, υπογυμνασίαρχους, χορηγούς, αγωνοθέτες.

 

ΑΓΩΝΕΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

 

Στις πράξεις των Αποστόλων, στα σχετικά με τον Απ. Βαρνάβα αναγράφεται πως όταν ο Απόστολος επέστρεφε από την Πάφο μαζί με τη συνοδεία του το 45 μΧ και βάδιζαν προς το Κούριο είδαν πλησίον της πόλεως     πλήθος γυναικών και ανδρών γυμνών να αγωνίζεται σε δρομικό αγώνισμα .  Αφήνεται εδώ κάποια αβέβαιη αιχμή για την περιβολή τους. Αναφέρεται μόνο στους άνδρες, ή αφορά και τις γυναίκες η γυμνότητα ;

            «και εύρομεν, δρόμον τινά μιερόν εν τη οδώ, πλησίον της πόλεως επιτελούμενον, ένθα γυναικών τε και ανδρών, πλήθος γυμνόν επετέλουν τον δρόμον και πολλή απάτη και πλάνη εγένετο εν τω τόπω εκείνω. Στραφείς δε ο Βαρνάβας τούτο επετίμησε και έπεσε το από δυσμών μέρος, ώστε πολλούς τραυματίαις γενέσθαι»[52]

      Φαίνεται πως αφορά μόνο τους άνδρες, αφού σε μια άλλη σύγχρονη μαρτυρία  από το βίο του Άγιου Ηρακλειδίου γίνεται αναφορά σε αγώνες γυναικών και παλιν  εντός του σταδίου του Κουρίου (και δη εισελθόντες),οι οποίες  ήσαν μάλλον ντυμένες και έτρεχαν με λυμένα τα μαλλιά.:

             «και ήλθαμεν εν τόπω Κουρίω·και δη εισελθόντες, ήσαν λυσίκομαι κόραι τρεχούσαι και πλήθη πολλά[53]

            Εντοπίζουμε εδώ μια σημαντική πληροφορία για γυναικείο δρομικό αγώνισμα Ότι δηλαδή συναγωνίζονταν  με λυμένα τα μαλλιά εν αντιθέσει με τη συνήθη εμφάνιση.         Από τα δυο πιο πάνω αποσπάσματα εξάγεται το συμπέρασμα  ότι στο Κούριο είχαμε ταυτόχρονα αγώνες ανδρών και γυναικών όπου οι άνδρες έτρεχαν γυμνοί εντός του σταδίου ενώ οι γυναίκες έτρεχαν με λυμένα τα μαλλιά   .Στην πρώτη αναφορά ,μάλιστα ,  αξιοσημείωτο     είναι το γκρέμισμα των δυτικού μέρους των κερκίδων του σταδίου, πράγμα που δικαιολογεί και την αναφορά για πολλούς τραυματίες. Τα σχόλια για απάτη, αποτελούν ασφαλώς την αυστηρή κριτική του Βαρνάβα για την ειδωλολατρία με την οποία συνέδεε τους αθλητικούς  αγώνες.

 

ΑΘΛΗΤΙΚΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ

Στλεγγίδες που έχουν βρεθεί σε τάφους, αρύβαλλοι, σφραγίδες και λίθινο βάρος για ανασήκωμα, αγαλματίδια, εμπλουτίζουν το αθλητικό αρχείο της Κύπρου με πολύ χρήσιμες πληροφορίες για την εξέλιξη του αθλητισμού στο νησί και σε σχέση με άλλες περιοχές.

Λόγου χάριν τα επείσακτα αττικά μελανόμορφα και ερυθρόμορφα αγγεία[54] καταδεικνύουν το έντονο ενδιαφέρον των Κυπρίων της εποχής για τα γυμνικά και ιππικά αγωνίσματα. Οι κεφαλές και τα αγάλματα στεφανωμένων αθλητών[55], όμως Κυπριακής τεχνοτροπίας αποτελούν απόδειξη για διοργανώσεις αγώνων, συμμετοχή αθλητών – νίκη – και φιλοτέχνηση αγαλμάτων προς τιμή του νικητή.

 

Οι σιδερένιες και χάλκινες[56] (ελληνικού τύπου) στλεγγίδες που έχουν διασωθεί σε τάφους κυρίως την Κυπροαρχαϊκή περίοδο (750-475) πΧ, την Κυπροκλασσική Ι, 475-400 πΧ με έντονη παρουσία στην Κυπροκλασσική ΙΙ, 400-325 πΧ. Η παρουσία στλεγγίδων σε τάφους αποτελεί απόδειξη της ενασχόλησης του νεκρού με τον αθηλτισμό σε οργανωμένους χώρους.

 

Δεκάδες επίσης σφραγίδες[57] αφήνουν βαθύ αθλητικό αποτύπωμα στις καταγραφές της Κυπριακής Ιστορίας. Διασώθηκε επίσης βράχος του 7ου αιώνα πΧ με επιγραφή «έπαρμαν Νaβρατίωνος»[58]. (Είναι γνωστοί μέχρι σήμερα στην Κύπρο οι διαγωνισμοί ανασήκωσης βάρους προς ανάδειξη νικητού).

 

Όλα αυτά εμφανίζουν την Κύπρο να εξελίσσεται αθλητικά παράλληλα με τις άλλες ελληνικές περιοχές, αποδεικνύοντας την παράλληλη πολιτιστική εξέλιξη του χώρου.


 

 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

 

[1] P.Dikeos.1969. “Engomi excavations 1948-1953”.vol. IIIa και  Vol. II,1971

[2] SCE. Πιν.120,3-4 Nilsson, “Geschichte dgriech religion”  I,3(1967)366 κ.ε.πιν.25.1 και V.Karagiorgis. 1998. “Greekgods and Heroes in ancient Cyprus” (Mythological scenes on Mycenaean vases found in Cyprus and Ugarit).Athens, p.18,the IliadXXII ,209-212.translated  By   AT Murray Loeb Classical library Mass.1967

[3] Χατζηδημητρίου Κάτια, (1987), Ιστορία της Κύπρου, Λευκωσία, 51,53

[4] Σπυριδάκι Κ. (1941), «Ευαγόρας Α Βασιλεύς της Σαλαμίνος», Κυπριακαί Σπουδαί, Ε´, (1941), 1945, 118 κ.εξ.

[5] Χατζηιωαννου Κυριάκος.(1980). «Η αρχαία Κύπρος Εις τας Ελληνικάς  Πηγάς» (ΑΚΕΠ), Δ´ Α, σ.47,  και Ι G II 20 MN Tod . A selection of Greek Historical Inscriptions, vol. 11, no.109, p.p. 26-7

[6] Ισοκράτους, Ευαγόρας 1-2

[7] Ισοκράτους, Ευαγόρας 22-23

[8] Πλουτάρχου «Βίοι παράλληλοι» Αλέξανδρος, 29. 1-2 (Πλούταρχος 46-120 μΧ)

 

[9]ΑΚΕΠ ΔΑ σ.218    Εις Νικοκρέοντα το Άργος. Αναθηματικόν 4.αι., πΧ ( Kaibel 846):

«[Μ]ατ[ρόπολ]ις μοι χθων Πέλοπος το Πελαζγικόν Άργος

Πνυταγόρας δε πατήρ Αιάκου εκ γενεάς·

Ειμί δε Νικοκρέων, θρέψε δε με γα περίκλυστος

Κύπρις θειοτάτων εκ προγόνων βασιλή.

Στάσαν δ΄ Αργείοι με χάριν χαλκοίο τίοντες

Ήρα όν εις έροτιν πέμπο[ν αε]θλα νέοις

[10] Βλ. Κατάλογος Ολυμπιονικών

[11] ΑΚΕΠ Δ.Λ´. σ.279

[12] ΑΚΕΠ ΔΑ σ.278

                                    Δημήτριος Σαλαμίνιος Ολυμπιονίκης

                EG XII no, 512: IAG p.253 no. 86:

                Δημήτριος δις Σαλαμείνιος πένταθλον¨

                τειμηθείς υπό των κυρίων Αυτοκρατόρων

                ξυσταρχίαις δια βίου· νεικίσας τρις Ολύμπ(ια)

κατά το εξής ανδρών στάδιον, και δις πέν(τα-)

θλον, και τους υπογεγραμμένους αγώνας·

εν Ελλάδι Παναθήνεα τα μεγάλα, Πύθια· Αδριάνε(ι-)

α, Κομόδεια δις εν Εφέσω· Ίσθμια δις ιερόν· εν Νεά-

πόλει της Ιταλίας Σεβαστά, νεικίσας τους απο-

γραψαμένους πζ· Ζμύρναν, Αντιόχειαν κατά

το εξής τον Ανδριάνειον και τον Κομόδειον και τον

Ευκράτους· Αναζάρβου της μητροπόλεως Αδριάνειον

ιερόν δις· Ταρσόν δις· κοινόν Ασίας νεικίσας πεμ-

πτω( α)πλώ Οπτάτον ποιήσας αυτώ τετράκις

σύνδρομον·και τους υποτεταγμένους αγώ-

νας παντός κλίματος της οικουμένης ταλαντ(ιαι-)

ους και ημιταλα(ντιαι)ους μζ· ων και τας

πολιτείας έχει.

[13] ΑΚΕΠ Δ.Α. σ.243

                F. Dolph. III, 1, no.547

                [Η πόλις των Σαλαμίνιων]

                εν Κύπρω Π. Αίλι[ον Αί-]

                λιανόν πυθαύλιην [περι-]

                οδονείκην, τον ίδιον πο-

                λείτην τον και Αθηναίον

                και Αντιοχέα, νικήσαν-

                τα Ρώμην, Νέαν πόλιν,

                Άκτια, Νέμεια γ, την από

                Άργους ασπίδα β´, Ίσθμια β´

                Πύθια, Ολύμπεια τα εν

                Αθήναις πρώτως αχθέν-

                τα υπό θεού Αδριανού,

                μόνος αυλητών και

                πρώτος ανθρώπων

                Αδριάνεια τα εν Αθήναις

                γ, Νικομήδειαν, Αντιό-

χειαν την πεί Δάφνης

ς, και άλλους αγώνας

ταλαντιαίους ρξς

και Ζμύρναν και Έφεσον

[14] Χατζηιωάννου Κυριάκου: ο.π. Γ.Α´, 325 και Λουκιανού Δημώναξ 1

[15] Χατζηιωάννου Κυριάκου: ο.π. Γ.Α´, 299 και Λουκιανού Δημώναξ 3-4

[16] Χατζηιωάννου Κυριάκου: ο.π. Γ.Α´, σ.309 Λουκιανός, ο.π. π.18

[17] Χατζηιωάννου Κυριάκου: ο.π. Γ.Α´, σ.323 Λουκιανός, ο.π. π.16

[18] Χατζηιωάννου Κυριάκου: ο.π. Γ.Α´, σ.303 Λουκιανός, ο.π. π.65

[19] Χατζηιωάννου Κυριάκου (1988) «Η αρχαία Κύπρος εις τας Ελληνικάς πηγάς», Γ, Α´, 323 και Λουκιανού Δημώναξ 57

[20] Εκδοτική Αθηνών, Παυσανίου Ελλάδος περιήγησις, Ι.17.1

[21] Χατζηιωάννου ο.π. ΑΚΕΠ, 323 και Λουκιανού Δημώναξ, 49

[22] Laterculi Alexandrini, πίναξ V, στηλ.8, Georg Lippold, Die Griechische Plastik (1950) 176 «Hand bonch der Archaologie III, 1

[23] Παυσανίου Ελλάδος περιήγησις σ.20.14

[24] Ινους Μιχαηλίδου Νικολάου (1961). Tituli Agonistici, “Hellenistici et Romani, Ad, Res Cyprias Pertinentes”, Κυπριακαί Σπουδαί, 64

[25] Νικολάου Ινώ   ο.π. σ.65 και I.G.11 σ.385-388 αρ.967 (β)

[26] ο.π. Νικολάου Ινώ σ.66 και ΑΚΕΠ ΔΑ´ 217

[27] ΚΥΕΠ ΔΑ´ σ.276, και ΑΚΕΠ ΔΒ´, 198

[28] ΑΚΕΠ Δ.Α´ σ.280 (Ces. Cypr. P.431/2 no.44: Handbk p.548 no.190.s)

[29] ΑΚΕΠ σ.52, και SGDI, II no. 2613

[30] ΑΚΕΠ σ.54, και BCH, 5 (1881), 402 no.10: SGDI no.2648

[31] ΑΚΕΠ σ.54, και SEG;II (1925), 47 no. 290

[32] ΑΚΕΠ σ.56, και IG, VIII 145

[33] ΑΚΕΠ σ.54, και SGDI, II no. 2614

[34] ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ.59

[35] ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ.61

[36] ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ.47

[37] IG II2 20: M.N. Tod, A selection of Greek Historical Inscriptions, vol.II no.109, pp.26-7:

                                ……………ιν..........................................................

                                ....................επα.......................................................

                                [................π]ρυταν..................................................

                                .................Κόνω[ν.]ρ...............................................

                                [επαιν]έσαι δε αυ[τόν και στεφανώσαι θαλλ-]

                                [ου στεφ]άνω· ο δε κήρυξ αναγορευσάτω εν τω]

                                [αγών]ι όταν οι τραγωδοί ώσι ότι ο δήμος ο Α-]

                                [θη]ναίων Ευαγόρ[αν στεφανοί ευνοίας ένεκ-]

                                [α τ]ης ες Αθηναίου[ς· καλείν δε εις προεδρίαν]

                                [α]υτόν και τους εκ[γόνους αυτού τους άρχοντας ε-]

                                [ις] πάντας τους α[γώνας ούς αν συντελώσι Αθη-

                                [ναίοι· ανα]γράψα[ι δε το ψήφισμα τόδε.....]

[38] Terence Mitford and Ino Nicolaou (1974). The Greek and Latin Inscriptions from Salamis, 32

[39] ο.π. σ. 49

[40] Μουρατίδης Ιωάννης (1990) Ιστορία Φυσικής Αγωγής, 333

[41] ΑΚΕΠ Δ.Ασ.263 και CIG no.4472: IGR III no.1012: IAG, no 83

[42] ΑΚΕΠ Δ.Ασ.275 και IGA XII (RDAC 1973) 213 no.3

[43] Παρασκευά Σαμάρα (1999) «Ο ιατρός Απολλώνιος ο Κύπριος (1ος πΧ αιώνας) και οι αθλητιατρικοί προσανατολισμοί του έργου του», πρακτικά δεύτερου Κιτιακού Συμποσίου 95-103.

[44] ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ.241 και ΔΒ´ σ.176  βλ. και Ινώ Νικολάου σ.67-68

[45] ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ.241 και ΔΒ´ σ.177  βλ. και Ινώ Νικολάου σ.68

[46] ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ.243 και ΔΒ´ σ.177  βλ. και Ινώ Νικολάου σ.70

    ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ.143

[47] Ινώ Νικολάου ο.π. σ.68 και ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ.243

[48] ΑΚΕΠ ,ΒΑ,σ.393 και 351

[49] ΑΚΕΠ ΔΑ´ σ,262 ,παρ.176 και ΔΒ σ.189

[50] ΑΚΕΠ,ΔΑ,σ. 263, παρ.177και 178

[51] ΑΚΕΠ ο.π.σ.143,παρ.26

[52] ΑΚΕΠ, Α´ (1971), 110.26 (σ.333) (Acta Barnaba 19) Περίοδοι και μαρτύριο του Αγίου Βαρνάβα, εκδ.

[53] ΑΚΕΠ, Α´ (1971), 110.25.γ.(σ.333) Βι. Ηρακλειδ. 9.175 (σ172)

[54] Αρχαιολογικό Μουσείο Λευκωσίας

[55] Cesnola Louis Palma (1877). “Cyprus. Its ancient Cities, tombs and temples”. (επανέκδοση 1991), p.344

[56] Cesnola Alexander Palma (    ). “Salaminia (Cyprus) The History, Treasures & Antiquities of Salamis in the Island of Cyprus” Plate V, III,  και Karageorghis Vassos (1978) Excavations in the necropolis of Salamis” IV, Vol.7, σ. 10, αρ14 pls V, XLIII και plate XXVI, αρ.61 και XLVIII,  και του ίδιου, με τον ίδιο τίτλο Salamis II, vol.4, plate XXXIX, CCXIII, tomb 113 του ίδιου Salamis III vol.5, plate CCXCV

[57] Cesnola Louis Palma, ο.π., plates XXXIV (αρ.3), XXXVII (αρ.9), XXXVIII (αρ. 6), XL 9αρ.11) και Cesnola Alexander  αρ. Plate XV (σ.99), αρ.73,74, 75

[58] Αρχαιολογικό Μουσείο Λευκωσίας