ΙΧΝΗ ΑΡΜΑΤΟΔΡΟΜΙΑΣ  ΣΤΗΝ  ΚΥΠΡΟ  ΤΗΝ  ΜΥΚΗΝΑΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ – ΜΕΡΙΚΑ  ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

                                                                                                Παρασκευάς Σαμάρας

 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

            Ερέθισμα  για την  μελέτη  αυτή  αποτέλεσε  αρχικά  η  ανισομερής,  σε  σχέση  με  άλλα  αγωνίσματα,  αναφορά  του  Ομήρου  στην  Ιλιάδα,  για το  αγώνισμα  της αρματοδρομίας,  αλλά και  η  ιδιαίτερη  εικονογράφηση  κάποιων  κρατήρων  Μυκηναϊκής  εποχής  και  τεχνοτροπίας,  του  14ου  αιώνα πΧ  οι  οποίοι  βρέθηκαν  στην  Κύπρο  και  έχουν  ως  βασικό  θέμα  την  Αρματοδρομία.

            Ο  Όμηρος  στη  ραψωδία  Ψ  της  Ιλιάδας  κατά  ην  28η  και  29η  μέρα  περιγράφει  8  αγωνίσματα  που  τελέστηκαν  στους  επιτάφιους  αγώνες  προς τιμή  του  Πάτροκλου. Αναλύοντας  την  κατανομή  του  ενδιαφέροντος  του  ποιητή  όσον  αφορά  τα  οκτώ αγωνίσματα  που περιγράφει,  είναι  πολύ  δύσκολο  να  αντιπαρέλθει  κάποιος  την  «ογκώδη»  περιγραφή  της  αρματοδρομίας (στ.262-650=390 στίχοι) σε  σχέση  με  άλλα  αγωνίσματα.

 

 

ΕΚΑΤΟΣΤΙΑΙΑ  ΑΝΑΛΟΓΙΑ  ΣΕ  ΑΡΙΘΜΟ  ΣΤΙΧΩΝ  ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ  ΤΑ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ  ΠΡΟΣ  ΤΙΜΗΝ  ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΚΛΟΥ  ΣΤΗ  ΡΑΨΩΔΙΑ Ψ ΤΗΣ  ΙΛΙΑΔΑΣ

 

Σειρά περιγραφής στο έπος

Σειρά κατ’ αριθμό στίχων

 

Αγωνίσματα

 

Στίχοι Ιλιάδας «Ψ» από εως

Σύνολο στίχων

Εκατοστιαία αναλογία

1

1

Αρματοδρομία

262-650

378

60,58%

4

2

Δρόμος

 

740-801

 

61

 

9,78%

 

2

3

Πυγμαχία

650-699

49

7,85%

3

4

 

Πάλη

 

700-739

 

39

 

6,25%

 

7

5

 

Τοξοβολία

 

850-833

 

33

 

5,29%

 

5

6

 

Οπλομ.-Δορατομ.

 

797-825

 

28

 

4,49%

 

6

7

Δισκοβολία

826-849

23

3,69%

8

8

Ακόντιο

884-897

13

2,08%

 

 

Παρουσίαση  της  αναφοράς  των  Αθλητικών  Αγώνων  στο  Ψ´  της  ΙΛΙΑΔΑΣ

 

Ως  βασικός  λόγος  θεωρήθηκε  το  γεγονός  ότι  στις  Μυκηναϊκές  πόλεις  η  πολεμική  κατεύθυνση  των  κοινωνικοπολιτικών  θεσμών  είναι  εμφανής  και  επηρεάζει  φανερά  το  χαρακτήρα  των  αγωνιστικών  δεξιοτήτων.

            Από  την  άλλη  πλευρά  είναι  πολύ  φυσικό  ο  εμπνευστής  του  έπους  που  ίσως  είδε  και  ερμήνευσε  την  παράδοση  για  τα  τρωικά,  σύμφωνα  με  τα  κοινωνικο-θρησκευτικά  δεδομένα  της  εποχής του,  να  εισήγαγε  στο  έπος  και  σύγχρονα  του  ήθη  και  αντιλήψεις.

            Οι  εικόνες  όμως  στα  μυκηναϊκά  αγγεία  του 14ου  και  13ου  αιώνα  παρουσιάζουν  πολλές σκηνές  με  άρματα. Αρκετές από  αυτές  θεωρούνται  αρματοδρομίες  και  οι  σκηνές  από  άλλα  αγωνίσματα  όπως  πυγμή,  ξιφομαχία,  τοξοβολία  κ.α.  είναι  λιγότερες.   

            Υπάρχει  λοιπόν,  θα  μπορούσε  να  ειπωθεί,  μια  παρόμοια  αναλογία  αγωνισμάτων  όπως  στην  περιγραφή  του  Ομήρου. Συνεπώς  στο σημείο  αυτό  ο  Όμηρος  μετέφερε  πιστά την  παράδοση[1]. Η  αναφορά του  Ομήρου  αφορά  επικήδειους  αγώνες. Ταφικές  ήταν επίσης  και  οι  σκηνές  με  άρματα  πάνω  σε  ασβεστολιθικές  στήλες  που  βρέθηκαν  στις  Μυκήνες (χρονολογίας 1600 πχ)[2].

 

ΤΑ  ΠΡΩΙΜΑ  ΔΕΔΟΜΕΝΑ

Ας  δούμε  όμως  πιο  συγκεκριμένα  τα  στοιχεία  από  τέτοιες  σκηνές  αγώνων  που  εμφανίζονται  στην  Ελληνική  περιοχή.

            Στις  προαναφερόμενες  στήλες (του 1600 πΧ)  από  ασβεστόλιθο (πρώτα  δείγματα  επιπεδόγλυφης  γλυπτικής)  της  περιόδου  αυτής,  που  βρέθηκαν  στους  Λακκοειδείς  Βασιλικούς  τάφους  των  Μυκηνών,  εικονίζονται  σκηνές αρμάτων,  είτε  από  επιτάφιους αγώνες,  είτε  από  σκηνές κυνηγίου. Είναι  δε  οι  πρωιμότερες  αναπαραστάσεις  του  νέου  όπλου.

Στην  μία  από  τις  στήλες  απεικονίζονται  σύμφωνα  με  τον  αρχαιολόγο  Μυλωνά[3]  αριστοκρατικές  αρματοδρομίες  προς  τιμή  νεκρού,  πιθανότατα  βασιλέα. Στη  στήλη  αποτυπώνεται  στιγμιότυπο  από  την  ετοιμασία  για την  πλήρη  στροφή  του  άρματος  από  το  σημείο  στροφής,  το  οποίο  αντιπροσωπεύεται  από  την  ανδρική  φιγούρα  με  το  ραβδί,  για  να  κατευθυνθεί  στη  συνέχεια  προς  τον  τερματισμό (που  ήταν  και  η  αφετηρία). Είναι φανερό  ότι  απεικονίζεται  μόνο  ένα  άρμα  και  ότι  ο  χώρος  διεξαγωγής  του  αγωνίσματος  δεν  είναι  μόνιμος  χώρος  με  σήμα,  στροφές  από  πέτρα  ή  οτιδήποτε  άλλο.

Στην  εικόνα  β  έχουμε  σκηνή  κυνηγίου  από  άρμα. Το  κυνήγι  από  άρμα  είναι  γνωστό  και από  χρυσό  δακτυλίδι που  βρέθηκε  στον  τάφο  IV  και  θεωρήθηκε  ότι αφορά  είδος  αθλήματος[4]. Ως  θέμα,  απεικονίζεται  στην  αιγυπτιακή  ζωγραφική  λίγο αργότερα.

Στην  άλλη  παράσταση (εικόνα γ)  ο  αρματηλάτης  είναι  άοπλος  και  ετοιμάζεται  και αυτός όπως  και  ο  προηγούμενος  να στρίψει  στη  στροφή. Αυτό  γίνεται  αντιληπτό  από  την  κλίση  του  σώματος  του  προς  τα  εμπρός,  την  κοντινή  απόσταση  του  παρατηρητή  και την  κάμψη  της  κεφαλής  του  αλόγου  το  οποίο  συγκρατείται  με  τα  ινία  για  να  μπορέσει  να  πραγματοποιήσει  τη  στροφή.

Μια  τρίτη  στήλη  εμφανίζει  τετράτροχο  άρμα  πιθανότατα  σε  ώρα  μάχης.

            Ενδιαφέρουσα  είναι  και η  παράσταση  από  τα  σπαράγματα  ενός  αμφορέα  περί  τα  τέλη  της Μυκηναϊκής  εποχής  στην  Τίρυνθα,  ο  οποίος  απεικονίζει  ξεκάθαρα  αρματοδρομία  με  δύο  διαγωνιζόμενους  σε  ελαφρά  άρματα. Από  τα  κομμάτια  όμως του  αγγείου  είναι  φανερό  πως  πρέπει  να  ήσαν  τέσσερις.

            Κατά την  Vera  Olivova[5]  αυτό  το  αγγείο  ξεκαθαρίζει  πλήρως τον  προβληματισμό  αν  η  αρματοδρομία  ήταν  γνωστή  στη  Μυκηναϊκή  Ελλάδα,  καθώς επίσης  και  το γεγονός  ότι  ήταν  μέρος  επιτάφιων  εορτών.

            Η  ίδια  θα  τεκμηριώσει  την  εμφάνιση  των  αρματοδρομιών  την  εποχή  εκείνη  στο Μυκηναϊκό  χώρο  γράφοντας  ότι  είναι  «ξεκάθαρο  από  εθνογραφικά  δεδομένα  και  ιστορικές  αποδείξεις  ότι  συναγωνισμός  μπορεί  να  λαμβάνει  χώρα  μόνο  μεταξύ  ομάδων  των  οποίων τα  μέλη  είναι  περισσότερο  ή  λιγότερο  ισότιμα»[6]. Εν  προκειμένω  στην  υψηλή  τάξη  των  Μυκηναίων,  πράγμα  που  δεν  συμβαίνει  στα  δεσποτικά  συστήματα  των  λαών  της  ανατολής  που  βασίστηκαν σε  θεοκρατική  φιλοσοφία.

            Μετά  το  1400 πΧ,  σύμφωνα  με  τα  αρχαιολογικά  πορίσματα,  το Μυκηναϊκό  άρμα  μεγαλώνει  αρκετά  ώστε  να  χωράει  3  ή  4  ανθρώπους  ως  πλήρωμα. Την  εποχή  αυτή  εμφανίστηκαν  οι  «κρατήρες  με  άρμα»[7]  που  ονομάστηκαν  έτσι  επειδή  συνήθως  απεικόνιζαν  σκηνές  με  άρμα.

            Η  πληθώρα  παραστάσεων  η  οποία  εντοπίζεται  σε  πολλούς  αμφορείς  ή  θραύσματα  αγγείων  του  14ου –13ου  αιώνα  στην  Κύπρο  και  τη  Μεσόγειο  γενικά[8],  μαρτυρεί  το  ενδιαφέρον  της  Κυπριακής Αγοράς  τόσο  για  τους αμφορείς  αυτούς  που  προέρχονται  από  τις  Μυκήνες  όσο  και για  το  είδος  της παράστασης,  που  είναι  ζωγραφισμένο  πάνω  τους. Η  προτίμηση  φανερώνει το  έντονο  αθλητικό  ενδιαφέρον  των  κατοίκων  για τις αρματοδρομίες  ως  έκφραση  αθλητικής  άμιλλας  αλλά  και  τα  κοινά  ενδιαφέροντα  και  τις  κοινωνικές  ομοιότητες  μεταξύ  των  κατοίκων  της  Κύπρου  με  τους  Μυκηναίους  την  περίοδο  εκείνη. Δεν λείπουν  και  οι  αμφορείς  ντόπιας  παραγωγής  με  το  ίδιο  θέμα.

            Ο  H.W. Catling  αποδέχεται  την  ιδέα  ότι  αφού  βρέθηκαν  τόσα  πολλά  αγγεία  με  αρματοδρομίες  στην  Κύπρο  μέσα  σε  τάφους,  οι  σκηνές  αρμάτων  λήφθηκαν από  ταφικές  τελετές  ή  από  επιτάφιους   αγώνες  και  σίγουρα  τα  περισσότερα  αγγεία  εισήχθηκαν από  την  Ελλάδα[9].

ΟΙ  ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΙ  ΑΜΦΟΡΟΕΙΔΕΙΣ  ΚΑΙ  ΚΡΑΤΗΡΕΣ  ΠΟΥ  ΒΡΕΘΗΚΑΝ  ΣΤΗΝ  ΚΥΠΡΟ

            Ανάμεσα  σε  όλα αυτά  τα  ευρήματα  με  τις  αρματοδρομίες,  ξεχωρίζουν  τρεις αμφοροειδείς  κρατήρες  που  βρέθηκαν  στην  Κύπρο. Οι  δύο  στη  τοποθεσία  Pyla-Vergi[10]  σε  μυκηναϊκό  τάφο  και  ο  τρίτος  ο  πιο  σημαντικός  στην  Έγκωμη[11]. Κοινό  χαρακτηριστικό  και  στους  τρεις  αυτούς  κρατήρες,  πέρα από  το  άρμα,  είναι  η  παρουσία  μιας  μικρής  φιγούρας  που  κρατά  στην  πλάτη  κάποιο  αντικείμενο  που  μοιάζει  με  δύο  τρίγωνα  ενωμένα  στις  κορυφές. Στις δύο  άκρες  διαγωνίως,  υπάρχουν  σύμφωνα  με  τον  Δικαίο,  δύο  αγκύλες,  προφανώς για διευκόλυνση  στο  κράτημα  ή  για  να  μπορεί  να  στηριχθεί  ή  να  κρεμαστεί  ίσως  από  κάπου.

            Στο  δίτροχο  άρμα  επιβαίνουν  δύο  μορφές  εκ  των  οποίων  ο  ένας  είναι  ο  ηνίοχος. Τα  άλογα  που  έιναι και αυτά  δύο,  βρίσκονται  σε  στάση  αναμονής  ή  τερματισμού αφού  τα ινία είναι  τεντωμένα  και  τα  κεφάλια  σε ανάλογη  θέση. Μόνο  η  χαίτη  δείχνει  σημάδια  κίνησης,  όμως  πολύ  πιθανό  να  πρόκειται  για  στολίδια  μπλεγμένα  με  τη  χαίτη  σε  κάθετη  προς  το  λαιμό  θέση  πράγμα  που  συνηθιζόταν  την  εποχή  εκείνη. Εάν  πάντως  περιγράφεται  αρματοδρομία  σε κίνηση,  σίγουρα  δεν την  απόδωσε σωστά  ο  καλλιτέχνης,  εξάλλου  ούτε  και  οι επιβάτες  των  αρμάτων  βρίσκονται  σε  κίνηση.

            Μια  τρίτη  φιγούρα  εμφανίζεται  μόνο  στον  ένα  κρατήρα  να κρατά  κάτι  σαν  ζυγαριά. Ο  αμφοροειδής  αυτός  κρατήρας[12],  βρέθηκε  στην  Έγκωμη  της Κύπρου  σε  τάφο  των  αρχών  του  14ου αιώνος πΧ,  είναι γνωστός  ως  «κρατήρας  του  Διός». Η  σκηνή  που παρουσιάζεται  σε  αυτό,  ταυτίστηκε  αρχικά   με  την  Ομηρική  σκηνή  της  Ιλιάδας  όπου  ο  Ζευς  κρατά  το  ζυγό  της  μοίρας  μπροστά  στους  πολεμιστές  πριν  ξεκινήσουν  την  μάχη (Nilsson)[13]

            Ανάλογες  σκηνές  υπάρχουν  και  άλλες  σε  αγγεία[14]  όμως  αυτά  τα  μοτίβα από  την  Μυκηναϊκή  παράδοση,  απλώς  παρείσφρυσαν  στις  Ομηρικές  περιγραφές,  ταυτίστηκαν  με  τα  Ιστορικά  στοιχεία  από  τον  Όμηρο  και  δεν  έχουν  άμεση  σχέση  με  σκηνές  από  την  Ιλιάδα.

            Πιο  κοντά  στις  δικές  μας απόψεις  είναι  η  εκδοχή ότι  η  παράσταση  στο  Αγγείο  του  Διός  αφορά  αρματοδρομία,  όπου  ο  Δίας  κρατά  ζυγό  Δικαιοσύνης  ενώ  σε πρώτο  πλάνο  στο  πλάι  του  αλόγου  ανδρική  φιγούρα  κρατά  την  αμοιβή  του  νικητή. Δηλαδή  ένα  τάλαντο.

            Ουδείς  μπορεί  να  είναι  σίγουρος.

            Θα  μπορούσε  κάλλιστα  οι φιγούρες  να  αντιστοιχούν  η  μεν  μια  στον  Ελλανοδίκη  του  αγώνα,  τον  δίκαιο  κριτή  αφού κρατά τη  ζυγαριά,  η  δε  άλλη  στο χορηγό του βραβείου  ή  τον  δούλο  που  κρατά  το  βραβείο  ή  ίσως  τον  χρονομέτρη.

            Υπάρχει  η  άποψη  την  οποία  εκφράζει  ο  Κύπριος  αρχαιολόγος  Π. Δικαίος  ότι  το  αντικείμενο  που  κρατά  η  μια  φιγούρα,  είναι  «τάλαντο»[15] (είδος  νομίσματος). Μια  άλλη  άποψη  θωρεί  το  σχήμα  ως  κάποια  ασπίδα  ή  θώρακα. Το  σχήμα  είναι  γεγονός  ότι  μοιάζει  αρκετά  με  τάλαντο  όπως  αυτό  σώζεται  στην  πραγματικότητα  ή  εικονίζεται,  σε  τοιχογραφίες,  σε  αγγεία,  και  σε  μικρογραφίες. Παρουσιάζεται  όμως  αρκετά  πλατύ  στο  κέντρο  και  δεν συνοδεύεται  ποτέ  με  αγκύλες  όπως  τις  παρουσιάζει  ο  Π. Δικαίος[16]  στη  συγκριτική  εικονογράφηση  της μελέτης  του. Οι  υποτιθέμενες αγκύλες  δεν  είναι  τίποτε  άλλο  παρά  οι  παλάμες της  φιγούρας. Μόνο  στην  α  πλευρά  του  κρατήρα  από  το  Βεργί  υπάρχει  μια  αγκύλη  την  οποία  η  φιγούρα  δεν  φαίνεται  να  χρησιμοποιεί.  Είναι  όντως  πολύ λογικό  να  είναι  τάλαντο  αφού  πρόκειται  για αγώνες  με  υλικό  βραβείο  όπως  μαρτυρεί  και  ο  Όμηρος.

            Μοιάζει  όμως  και  με  θώρακα ή  ασπίδα, στενή  στο  κέντρο  και  πεπλατυσμένη  στα  άκρα. Αν  όμως πρόκειται  για  ασπίδα,  τότε  αποδυναμώνεται  η  πιθανότητα  να  απεικονίζεται  στα  τρία  αυτά  αγγεία  αρματοδρομία,  ο  Evans  μάλιστα  θεωρεί  ότι  η  φιγούρα  κρατά  “τόξο  στο  ένα  χέρι  και  ένα  βέλος  στο  άλλο”[17].

Πιθανό  να  φανεί  παράξενο  ως  σκέψη,  όμως  το  σχήμα νομίζω  ότι  είναι  όμοιο  με  τις  σημερινές  κλεψύδρες. Μήπως  ήταν  κλεψύδρα;

            Υπήρχαν  άραγε  κλεψύδρες  την  εποχή  εκείνη; Οι  αρχαιολόγοι  υποστηρίζουν  την  ύπαρξη  της  ήδη  από  το  1590-1075 BC[18]  στο  νέο  βασίλειο  της  Αιγύπτου. Στο  Βρετανικό  μουσείο[19]  σώζονται  θραύσματα  από  δύο  κλεψύδρες  νερού  της  περιόδου  332-323 πΧ. Ήσαν  λίθινα  βάζα  με  τρύπα  στη  βάση  που  αφήνει  το  νερό  να  φεύγει  με  ελεγχόμενο  ρυθμό  μετρώντας την  ώρα  από  μια  κλίμακα  χαραγμένη  στην  εσωτερική  επιφάνεια  του  βάζου. Φυσικά  από  τα  θραύσματα  είναι  δύσκολο  να  είσαι  σίγουρος  για  το  ακριβές σχήμα. Αφού  όμως  υπήρχαν  στην  Αίγυπτο,  τίποτα  δεν  θα  εμπόδιζε,  μαζί  με  την  εισαγωγή  των  αρμάτων  να  εισήγαγαν  και  την  ιδέα  για  τις  κλεψύδρες (λίθινες  ή  μεταλλικές).

            Κοιτάζοντας  τις  φιγούρες  των  κρατήρων  σε  σχέση  με  την  κινησιολογία  πιστεύω  ότι  αυξάνονται  οι  πιθανότητες  της  υπόθεσης  για  την  κλεψύδρα. Αν  η  φιγούρα  στον  κρατήρα  του  Διός  μετέφερε  μια  λίθινη  κλεψύδρα  τότε  μπορεί  κανείς να  διακρίνει την  κίνηση,  τη  φανερή  προσπάθεια  να  συγκρατηθεί  ένα  εύθραυστο  αντικείμενο  σε  ισορροπία. Στην  ίδια  περίπου  θέση  βλέπουμε  και  τις φιγούρες  στις  δύο  πλευρές  του  κρατήρα  από  το  Βεργί.

            Αντίθετα  η  θέση  του  αντικειμένου  στον  κρατήρα  από  το  Βρετανικό  Μουσείο  είναι  οριζόντια  και  πλησιάζει  περισσότερο  ως  σχήμα  το “τάλαντο”.

Δεν  γνωρίζω  αν  υπήρξε  κάποιου  άλλου  είδους  κλεψύδρα  από  άλλο  υλικό. Αν  όντως  χρησιμοποιήθηκε  για  μέτρηση  χρόνου  σε  αγώνες  θα  έγινε  σε  περιπτώσεις  που τα άρματα  δεν  έτρεχαν  μαζί  αλλά  διαδοχικά  λόγω  έλλειψης  χώρου  και  στη  συνέχεια συγκρινόταν  ο  χρόνος  τους. Μπορεί  όμως   να  τεκμηριωθεί  ένα τέτοιο  γεγονός;

            Στις  στήλες  των  Μυκηνών (1600)  παρουσιάζεται  μόνο  ένα άρμα  στην  προετοιμασία  της  στροφής  γύρω  από  το  «ΣΗΜΑ».

            Στον  κρατήρα  από  τη  Πύλα-Βεργί,  στο  άνοιγμα  της  εικόνας πάνω  στο  χαρτί,  και  των  δύο  πλευρών  του  κρατήρα,  βλέπουμε  δύο  άρματα,  το ένα  πίσω από  το  άλλο  σε  στάση  μπροστά  από  μια στήλη,  πιθανώς  την  αφετηρία.

            Στον  «κρατήρα  του  Διός»  το  άρμα  είναι  μόνο  ένα. Την  ίδια  εικόνα έχουμε και  στον κρατήρα  του  Βρετανικού  μουσείου.

            Αυτό  βέβαια  είναι  απλά  ένδειξη και  όχι  απόδειξη  γιατί  ποτέ  δεν  είναι  σίγουρο  για  το  ποια  στιγμή  αποθανατίζει  ο  καλλιτέχνης. Μπορεί  να  παρουσιάζει  τη  στιγμή  της   εκκίνησης,  την  μετά το τερματισμό,  τη  στιγμή  που  θα απονεμηθεί  το  βραβείο  ή  κάποια  άλλη  φάση.

            Η  εικόνα  από  θραύσματα  αγγείου  της  Τίρυνθας  της τελευταίας  Μυκηναϊκής  περιόδου  με τρεις  ή  τέσσερις  εν  κινήσει  αρματοδρόμους  που  σχολιάζει  και  η  Olivova[20]  ανήκει  στην  τελευταία  περίοδο  των  Μυκηνών  όταν  πια  φαίνεται  να  έχει  εξελιχθεί  η  αρματοδρομία  και  υπάρχουν  οι  κατάλληλοι  χώροι. Οπότε  είναι  φανερό  ότι  μετέχουν  πια αρκετά  άρματα  σε  ένα αγώνα  όπως  ακριβώς  περιγράφεται  και  στην  Ιλιάδα. Στην  Τίρυνθα  θα  πρέπει  να γίνονταν  επιτάφιοι  αγώνες (σύμφωνα  και με  άλλα  αρχαιολογικά  στοιχεία.[21])

            ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ -  ΥΠΟΘΕΣΗ – ΠΡΟΤΑΣΗ

            Έχοντας  υπόψιν  όλα  τα  πιο  πάνω  αρχαιολογικά  και  ιστορικά  δεδομένα,  και αναγνωρίζοντας  το  ευγενές  στοιχείο  της  άμιλλας  στον  Μυκηναϊκό  κόσμο,  ίσως  δεν  μένει  πια  καμιά  αμφιβολία  για  τη  διοργάνωση  αρματοδρομιών  και  άλλων  αγώνων  σε  επιτάφιες  τελετές  των  Μυκηναίων.

            Εκείνο  που  προβληματίζει  κάποιους  αρχαιολόγους  όπως  τον  J.H. Crouwel [22]  είναι  το  γιατί  στις  στήλες  των  Μυκηνών  να υπάρχει  μόνο  ένα  άρμα  και  γιατί  ο  αρματηλάτης  κρατά  ξίφος. Αυτό  τον  οδηγεί  να  αμφισβητήσει  ότι  απεικόνιζαν  αρματοδρομίες.

            Δεν  βλέπω  όμως  τι  εμπόδιζε  σε  ένα  πρώιμο  στάδιο  αρματοδρομίας να έφερε  ο  αρματηλάτης  και  το  ξίφος  του,  που  πιθανόν  να  ήταν  ένδειξη  εξουσίας. Εξάλλου  ας  θυμηθούμε  και  την  οπλιτοδρομία  στους  κλασσικούς  χρόνους  όπου  ο  δρομέας  έφερε  ασπίδα,  περικνημίδες,  κράνος.

            Φαίνεται  ότι  η  αρματοδρομία  για  να  φθάσει  στη  τελική  αγωνιστική  της  μορφή,  πέρασε  από  διάφορα  στάδια  και  ότι  οι  Μυκηναϊκές  στήλες  διασώζουν  τα  πρώτα  στάδια,  αποτελώντας  έτσι  τον  συνδετικό  κρίκο  μεταξύ  κυνηγιού  με  άρμα  και  καθαρής άμιλλας  με  άρμα.

1ο στάδιο Συναγωνισμός  μεταξύ  κυνηγών  επί  άρματος  για  σύλληψη  θηράματος ως  επίδειξη  δεξιοτεχνίας  και  ταχύτητας. Εκκίνηση – διαδρομή – σύλληψη – επιστροφή (ας  θυμηθούμε  τα  σημερινά  Αμερικανικά  ρόντεο). Σ’ Αυτή  την  περίπτωση  οι  αρματηλάτες  θα  έφεραν  και  κάποιο  οπλισμό. Είναι  δε  λογικό  να  εκκινούσαν  ένας  κάθε  φορά,  για αποφυγή  συγκρούσεων  και  να  εμετράτο  ο  χρόνος. Πιθανό  με  κλεψύδρα. Αν  δεχόμασταν  την  εισαγωγή  αλόγου  και  άρματος  τον  16ο  αιώνα,  τι  θα εμπόδιζε  να  εισήχθησαν  και  κλεψύδρες.

2ο στάδιο  Συναγωνισμός  αρμάτων  χωρίς  θήραμα  για  λόγους  επίδειξης  ταχύτητας  σε  εορταστικές  τελετές  και  σε  συγκεκριμένο  χώρο (14ος αιώνας)

3ο στάδιο  Βελτίωση  του  χώρου (διαπλάτυνση  ώστε  να  δέχεται  περισσότερα  άρματα (13ος -12ος  αιώνας). Στο  στάδιο  αυτό  η  μέτρηση  του  χρόνου  δεν  είναι  αναγκαία  αφού  το  αποτέλεσμα  ήταν  πλέον  φανερό.

           

            Ασφαλώς  χωρίς  την πλήρη  κάλυψη  αρχαιολογικών  δεδομένων  δύσκολα  μπορεί  κανείς  να  αποδείξει  τις  εισηγήσεις  ή  τις  προτάσεις  του  ή  να  δώσει  αντικειμενικές  λύσεις. Οι  ερευνητές  όμως  έχουν  το  δικαίωμα  να  καταθέτουν  τη  δική  τους  άποψη  και να  ψάχνουν  για  την  αντικειμενική  αλήθεια  συνεισφέροντας  έτσι  στη  λύση  του  παζλ.


 

[1] John Mouratidis “Anachronism in the Homeric Games and Sports”, NIKEPHOROS 3(1990) 11-22 P.P. 11-14

[2] George Mylonas, AJA 55 No2 (1951),  pp.134-147

[3] G.Mylonas The figured Mycenaean Stelai, American Journal of Archaeology, S.S. (1951) 134

[4] Vermeule Emily  «Ελλάς η εποχή του χαλκού», Αθήνα, 1983, σ.99

[5] Vera Οlivova, «Chariot Racing in the Ancient World», Nisephoros 2, 1989, p.71

[6] Vera Olivova, ο.π. p.72-73 Περί των κριτηρίων Ισότητος (φύλο, καταγωγή, επάγγελμα ή συντεχνία, κοινωνικό επίπεδο. Βλέπε A.E.Jensen, Myth and cult among Primitive People, Chicago-London 1963, 151ff; A.E.JENSEN, Wettkampf-Parteien, Zweiklassen-System und geographische Orientierung, in Studium generale, 1, Heidelberg 1974; R.JANSEN, Spiele in Mikronesien, Bonn 1971, 161ff;P.R. HOFSTATTER, Grupendynamik, Hamburg 1957

[7] Vermeule E. σ.283

[8] S. Immerwahr “Archaeology”, 1960 p.10, Nouu, poc p.224, Dikaeos p.924

[9] H.W Catling “A Mycenaean puzzle from Lefcandi” (A.J.A. LXXII, 1968 p.45

[10] P. Dikeos “Engomi excavations 1948-1953”, Vol IIIa, 1969

[11] P. Dikeos “Engomi excavations 1948-1958”, Vol II, 1971

[12] Μυκηναϊκός αμφοροειδής κρατήρας, Κεραμική 14ος αι πΧ. Από την Έγκωμη, τάφος 17, αρ.1, ύψος 37,5 εκ. και Nilsson M. “Bulettin de la societe Royale des Lettres seLund, 1932-33, p.p.29  FF pl.1

[13] Nilsson, Geschichte d griech. Religion I3 (1967) 366 κ.ε. πιν.25.1, SCE πιν 120, 3-4 και V. Karagiorgis “Greek gods and heroes in ancient Cyprus” (Mythological scenes on Mycenaean vases found in Cyprus and Ugarit), Athens 1998, p.18, the Iliad XXII 209-212, translated by AT Murray, Loeb Classical Library Mass.1967

[14] Βλ. V. Karagiorgis “Greek gods and heroes……” ο.π.,  p.18-27. Παραπέμπει a)the Iliad XXII, στίχος 209-212, b) Iliad, VΙ, 466-475, c) XIII, 25-28

[15] P. Dikaeos, W. Germany “Enncomi Excavations 1948-58”, Vol.II p.118, plate 303, 1971.

    Evans, “Palace of Minos IV”, pt 11, p.662, fig 650

[16] P. Dikaeos ο.π. plate 302a, 303

[17] Evans “Palace of Minos, IV, P.659

[18] The dictionary of Art, Grove 7, Macmillan, 1996. p.437

[19] ο.π. p.437

[20] Vera Olivova, chariot racing in the Ancient World.

New archaeological material from Tiryns has given clear evidence that chariot acing was known in Mycenaean Greece. This is supplied by fragments of two vessels-an amphora and a krater- dating from late Mycenaean times. The scenes depicted on the amphora are particularly convincing; in the first scene, two light chariots are seen, and the fragmental drawings make it clear that there were four chariots. Each was driven by a charioteer who stood erect, holding the reins and whipping the horses. The angle of the chariot, the galloping horses with streaming manes, all contribute to the impression of rapid movement. There is a special sign-the triglyphon-designating either the turning post or the goal. Another scene depicts a goddess enthroned, with a sacred vessel in her hands. Fragmentary traces suggest that a chariot and charioteer, with a warrior in full armour, were depicted in the foreground. It is most probable that the scene was one of a funeral procession. Archaeological finds from Tiryns suggest unequivocally that chariot races were held there, and that they were part of the funeral rites.

[21] E. KILIAN, Zur Darstellung eines Wagenrennens aus spatmykenischer Zeit in: Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts (Athenische Abteilung). Bd. 95, 1980, 21-31; J.H. Crouwel, Chariots and other means of Land Transport in Bronze Age Greece, (Alliard pierson Series 3) Amsterdam 1981, 141).

[22] Crouwell J.H., Drawing by J Msorel , “Chariots and other means of Land Transport in Bronze Age Greece”, Amsterdam (Allard pierson Series, 1981) p.120