ΑΘΛΗΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ

 

Ευάγγελος Αλμπανίδης

    

            Λογικό είναι να υποστηρίξει κανείς ότι όπου διοργανώνονταν αγώνες πρέπει να υπήρχε στάδιο, τόσο για την τέλεση των αγωνισμάτων όσο και για την φιλοξενία των θεατών.

Δυστυχώς η αρχαιολογική σκαπάνη έχει φέρει μέχρι στιγμής στο φώς μόνο το στάδιο της Φιλ/λης και ελάχιστα απομεινάρια του σταδίου της Περίνθου. Οι γνώσεις μας για τα στάδια πληθαίνουν αν καταφύγουμε στα κείμενα των Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων.

 

            Στάδιο Φιλιππούπολης

            Το στάδιο ήταν ένα από τα επιβλητικότερα οικοδομήματα της Φιλιππούπολης.  Δυστυχώς οι αρχαιολογικές ανασκαφές και οι φιλολογικές μαρτυρίες δεν μας επιτρέπουν να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τη χρονολογία κατασκευής του[1].  Υποστηρίζεται βέβαια, ότι ο Φίλιππος ο Β΄( πατέρας του Μ. Αλεξάνδρου) ως κτίστης της πόλεως δεν αρκέσθηκε μόνο στην οχύρωση της πόλης, αλλά έκτισε και διάφορα άλλα οικοδομήματα δημοσίας ανάγκης και μεταξύ αυτών στάδιο και θέατρο[2]. Η περιορισμένης όμως έκτασης αρχαιολογικές ανασκαφές δεν μας επιτρέπουν να υιοθετήσουμε εξ ολοκλήρου αυτήν την άποψη. Τα ερείπια της επιβλητικής εισόδου και η ημικυκλική σφενδόνη με μαρμάρινα εδώλια που έχουν έλθει στο φώς προέρχονται από την ρωμαϊκή εποχή.

            Σημαντικές όμως πληροφορίες για το στάδιο μας παρέχουν τα νομίσματα, ένα κείμενο του Δέξιππου, αλλά και η Βυζαντινή χρονικογράφος Αννα η Κομνηνή. Σύμφωνα λοιπόν με το Δέξιππο[3] ο στρατιωτικός διοικητής της Φιλιππούπολης Πρίσκος, κατά τους Γοτθικούς πολέμους (250-251 μ.Χ) συγκέντρωσε τους κατοίκους της πόλης στο στάδιο, το οποίο βρισκόταν στο εσωτερικό της πόλης, για να τους ανακοινώσει τις διαταγές του αυτοκράτορα Δεκίου (249-251 μ.Χ)

             Κατά την άλωση της πόλης από τους Γότθους (251 μ.Χ) το στάδιο πιθανότατα καταστράφηκε και έπεσε σε αχρηστεία[4]. Ετσι όταν κατά τους βυζαντινούς χρόνους (12ο αι. μ.Χ) η χρονικογράφος Αννα η Κομνηνή επισκέφθηκε τη Φιλιππούπολη, στάδιο δεν υπήρχε. Στηριζόμενη  στις λαϊκές παραδόσεις υπεστήριξε στο κείμενο της ότι ο Φίλλιπος ο Αραβας (244-249 μ.Χ) κατασκεύασε ιπποδρόμιο ( "ιππικά") όπου τελούνταν ιπποδρομικοί αγώνες[5].

            Σύμφωνα με την άποψη του Th. Gerasimov[6] o oποίος στηρίζεται σε νόμισμα της πόλης με παράσταση του Ερμή του δισκοβόλου κομένο την εποχή του Κομμόδου, το στάδιο κτίσθηκε κατά το δεύτερο μισό του 2ου αι. μ. Χ., ενώ κατά την άποψη του Tsontscev[7] στις αρχές του 3ου αι. μ.Χ. επί αυτοκρατορίας Καρακάλλα. Ο D. Tsontscev στηρίζεται αφ' ενός μεν στον Ηρωδιανό[8] και στα νομίσματα που κόπηκαν την εποχή των Σεβήρων  αλλά και στον τρόπο κατασκευής του σταδίου.[9]

            Δυστυχώς έχει έλθει στο φώς ένα μικρό μόνο μέρος του σταδίου.  Ενα τμήμα της σφενδόνης και ένα τμήμα κερκίδας της μεγάλης πλευράς με στοά  εισόδου των αθλητών. Η περιορισμένης έκτασης λοιπόν ανσκαφές δεν μας επιτρέπουν να σχηματίσουμε συνολική εικόνα του σταδίου.  

            To στάδιο ήταν προσαρμοσμένο στην τοπογραφία της Φιλιππούπολης κτισμένο ανάμεσα σε δύο λόφους. Είναι παρόμοιο μ' αυτό των Δελφών όσον αφορά τις διαστάσεις και τον τρόπο κατασκευής[10]. Αλλωστε όπως είναι γνωστό το στάδιο των Δελφών χρησίμευσε και ως πρότυπο πολλών ρωμαικών σταδίων[11]. Το στάδιο της Φιλ/λης φιλοξενούσε τα Πύθια της πόλης, είχε μήκος 180 μ.[12]  ή 177μ. και πλάτος 29 μ.[13]  Διέθετε αναμαρμαρωμένες κερκίδες (από μάρμαρο Ροδόπης) χωρητικότητας 30.000 θεατών[14]  σφενδόνη, δύο επίμηκες πλευρές (ανατολική και δυτική) και μεγαλοπρεπή είσοδο, πρωτόγνωρη για την εποχή της.

             Aπό τις αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν έλθει στο φώς τέσσερεις στύλοι από τις πυλώνες του σταδίου με παραστάσεις του Ερμή και του Ηρακλή, εναγωνίων θεών της πόλης οι οποίες φιλοξενούνται στο αρχαιολογικό μουσείο της πόλης[15].  Κατά τον Μ. Αποστολίδη η μνημειώδης είσοδος του σταδίου στηρίζονταν σε 8 κίονες σχηματίζοντας έτσι 7 διόδους. Οι πυλώνες αυτοί του σταδίου απείχαν μεταξύ τους γύρω στα 2 μέτρα και συνδέονταν  με τόξα ή επιστύλιο[16]. Κατά τον D. Tsontschev, τα προπύλαια αυτά του σταδίου ήταν διαμορφωμένα σε τρία διαφορετικά επίπεδα όσον αφορά δε την αρχιτεκτονική τους ακολουθήθηκε ο ελληνορωμαϊκός ρυθμός[17].  Εσωτερικά το στάδιο ήταν διακοσμημένο με ζωφόρους, επιστύλια και πλήθος αγαλμάτων[18] ενώ από τα διακοσμητικά μοτίβα που χρησιμοποιήθηκαν κυριαρχούν η άκανθα και τα βουκράνια[19].

            Aναμφισβήτητα η ύπαρξη του σταδίου αποδεικνύει για άλλη μια φορά ότι η Φιλιππούπολη υπήρξε ένα πολύ σπουδαίο πολιτιστικό κέντρο, από τα σπουδαιότερα του βόρειου ελληνισμού. 

                  

            Στάδιο Περίνθου

            Οι απόψεις αρχικά διίσταντο μεταξύ των αρχαιολόγων αν πρόκειται για στάδιο ή αμφιθέατρο. Ο Boeckh[20] υπεστήριζε την άποψη ότι πρόκειται γιά αμφιθέατρο, αλλά σήμερα Τούρκοι αρχαιολόγοι όπως ο Ν. Αsgari[21] υποστηρίζουν ότι πρόκειται για στάδιο. Το στάδιο της Περίνθου ήλθε στο φώς πρόσφατα, μόλις το 1986. Οι πολύ περιορισμένες ανασκαφές έφεραν στην επιφάνεια ένα πολύ μικρό μέρος της σφενδόνης. Το στάδιο της Περίνθου, σύμφωνα με την κάτοψη του Asgari[22] πρέπει να είχε μήκος 220 μ. (συμπεριλαμβανομένης και της σφενδόνης), διέθετε κερκίδες σε δύο επίπεδα και σφενδόνη.  Στο πάνω επίπεδο των ανατολικών κερκίδων πρέπει να υπήρχαν 45 σειρές εδωλίων ενώ στο κάτω επίπεδο 70 σειρές εδωλίων τουλάχιστον. Κάτω από τις κερκίδες της ανατολικής πλευράς υπήρχε θόλος, στοά ( Kryptokortikus) όπως στο στάδιο της Μαγνησίας και της Μιλήτου[23]. Το στάδιο ήταν κτισμένο πολύ κοντά στα τείχη της πόλεως συμβάλλοντας έτσι κατά κάποιο τρόπο στην οχύρωση της πόλης όπως συνέβαινε και στην περίπτωση της Μαγνησίας και του Ιασσού.[24]  Κατά πάσα πιθανότητα κτίστηκε το δεύτερο μισό του 2ου μ.Χ αιώνα πιθανότατα επί εποχής Σεπτιμίου Σεβήρου[25].

 

            Στάδιο Βυζαντίου

            Το Βυζάντιο διέθετε στάδιο ήδη από τον 5ο αι π.Χ το οποίο έκτισε ο Παυσανίας ο Σπαρτιάτης μετά την άλωση της πόλης[26]. Το στάδιο βρίσκονταν κοντά στο ναό του Ποσειδώνα, μέσα στο τείχος και σε επίπεδο χώρο[27].

            Από το στάδιο του Βυζαντίου δυστυχώς δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία για τις διαστάσεις και την αρχιτεκτονική του. Εχουν έλθει στο φώς από τις ανασκαφές μερικά μαρμάρινα εδώλια με επιγραφές οι οποίες υπεδείκνυαν τις θέσεις των καθημένων. Σε κάποιο εδώλιο είναι χαραγμένη η επιγραφή[28] :

                        " ΑΠΟΜΑΧΩΝ ΑΙΧΜΑΤΑΝ

ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΩΝ

Ο ΤΟΠΟΣ ΑΡΧΕΤΑΙ"

ενώ σε άλλο υποδεικνύεται η θέση σε κάποιον ιππέα και Domesticus[29].

 

            Ιπποδρόμιο Βυζαντίου

            Πρώτος θεμελιωτής ήταν ο Σεπτ. Σεβήρος ο οποίος αφού ισοπέδωσε τον χώρο έκτισε τη σφενδόνη πάνω σε μεγάλες κολόνες. Ο ίδιος αυτοκράτορας έκτισε το νοτιοδυτικό μέρος του κτιρίου από τη χαλκή μέχρι τη σφενδόνη, αλλά ανακλήθηκε στη Ρώμη και άφησε το έργο μισοτελειωμένο[30]. Εκατό χρόνια αργότερα ο Μ. Κωνσταντίνος (306-337 μ.Χ.) αποπεράτωσε τον ιππόδρομο κτίζοντας τους δύο περιπάτους, το άνω μέρος της σφενδόνης, τους καμπτήρες, το αυτοκρατορικό κάθισμα και τον κοχλία[31]. Eτσι λοιπόν προκύπτει ότι η δύση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και η ανατολή του Βυζαντινής αυτοκρατορίας βρήκε το Βυζάντιο με μισοτελειωμένο τον ιππόδρομο.

                       

            Aμφιθέατρο Μαρκιανούπολης

            Σε απόσταση 20 χλμ  δυτικότερα της Οδησσού βρίσκεται η Μαρκιανούπολις η οποία κτίστηκε στις αρχές του 2ου αι. μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Τραϊανό και σταδιακά εξελίχθηκε σαν μία από τις σημαντικότερες πόλεις της βορειοανατολικής Θράκης[32]. Ανάμεσα στα κτίσματα που έχουν έλθει στο φώς από τις αρχαιολογικές ανασκαφές είναι και τα λιγοστά ερείπια του αμφιθεάτρου της πόλης28 (Εικ. 14)

            H αρένα του αμφιθεάτρου ήταν ελλειπτική και διέθετε αντιδιαμμετρικά δύο θολωτές εισόδους.[33] Επι πλέον η αρένα είχε  υπόγειες σήραγγες και διαδρόμους για την φύλαξη των σκηνικών και των ζώων[34].29Οπως είναι γνωστό μέσα από τις σήραγγες αυτές με ειδικούς μηχανισμούς εμφανίζονταν αιφνιδιαστικά τα ζώα στην αρένα κατά την διάρκεια των θηριομαχιών. Καθ'όμοιο τρόπο με το Κολοσσαίο η υποδομή η οποία στήριζε τα εδώλια των θεατών αποτελούνταν από 31 ακτινωτούς τοίχους κάθετους προς την αρένα[35]. Τα εδώλια των θεατών ήταν πέτρινα και μερικά εξ' αυτών, που έχουν διασωθεί, φέρουν χαραγμένα ονόματα[36].Τέλος θα πρέπει να σημειώσουμε ότι το αμφιθέατρο της Μαρκιανούπολης κτίστηκε το δεύτερο μισό του 3ου αι. μ.Χ. [37] και ήταν το μοναδικό στη Θράκη.

           

             ΤΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΛΑΙΣΤΡΕΣ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ

           

            To γυμνάσιο της Αμφίπολης

            Η συστηματική ανασκαφή του γυμνασίου έγινε το 1982 και το 1984 από τον Δ. Λαζαρίδη[38] και την Κ. Λαζαρίδη από το 1985[39].

            Το κτίριο βρισκόταν στο ΝΑ τομέα της πόλης, μεταξύ του εσωτερικού περίβολου της άνω πόλης και του εξωτερικού μακρού τείχους. Πρόκειται για ένα κτιριακό συγκρότημα, στο οποίο κεντρική θέση, μέχρι στιγμής φαίνεται ότι κατέχει η παλαίστρα. Η παλαίστρα έχει διαστάσεις 46,80μ, Χ 36,10[40]. (Eικ. 15, 16) 

            Στην ανατολική της πλευρά αποκαλύφθηκε μια μνημειακή κλίμακα η οποία φαίνεται να ήταν αρχικά η κύρια είσοδος του γυμνασίου[41]. Στο κέντρο αποκαλύφθηκε ακάλυπτος χώρος ορθογώνιος διαστάσεων εξωτερικών 20,60 Χ 15,40μ.  που πλαισιώνονταν από μιά στοά βόρεια και νότια και από διπλές στοές ανατολικά και δυτικά.[42] Από την  περίστυλη αυτή εσωτερική αυλή, διασώζεται μόνο ο βόρειος στυλοβάτης[43].  Η αυλή περιβάλλεται, όπως προαναφέραμε, και από τις 4 πλευρές από στοές ενιαίες πλάτους 4,50μ. Γύρω από τις στοές αποκαλύφθηκαν 16 μεγάλοι και μικροί χώροι[44].

            Στη δυτική πλευρά της παλαίστρας αποκαλύφθηκε στοά, μήκους 15,30μ Χ 4,83 μ που έφερε πεντάστυλη κιονοστοιχία προς το εσωτερικό. Η στοά αυτή πρέπει να ήταν από τους πιό σημαντικούς και πολυσύχναστους χώρους του γυμνασίου  και χρησίμευε σαν τόπος ανίδρυσης ερμαϊκών στηλών και άλλων μνημείων και πιθανά σαν τόπος συνάθροισης και άσκησης των αθλητών. Κατά μήκος του τοίχου της δυτικής πλευράς της βρέθηκαν πέντε βάσεις για τη στήριξη των ερμαϊκών στηλών[45] Aν και κατά  τον Βιτρούβιο το εφηβείο ήταν στο κέντρο της βόρειας πλευράς, στο γυμνάσιο της Αμφίπολης το πιθανότερο είναι το εφηβείο να ήταν η μεγάλη υπόστυλη αίθουσα στη δυτική πλευρά[46].  Τα ανασκαφικά δεδομένα και τα ευρήματα δείχνουν ότι ο ακάλυπτος χώρος και οι δύο σωζόμενες στοές ήταν τόποι άσκησης των αθλητών. Αποκαλύφθηκαν μάλιστα και τέσσερεις ελλειψοειδείς χώροι, "πήλινα δάπεδα", μήκους 3-4 μ. περίπου,  στρωμένοι με πήλινα πλακίδια, που προορίζονταν ίσως για ασκήσεις πάλης ή πυγμής[47].

            Από τα υπόλοιπα μικρά δωμάτια που περικλείουν τον ακάλυπτο χώρο σαφής είναι η χρήση μόνο των δύο γωνιακών της βόρειας πλευράς που είναι αίθουσες λουτρού, με καλύτερα διατηρημένη την μεγάλη ΒΑ αίθουσα  διαστάσεων 12,7μ Χ 7,10μ[48].

            Σε απόσταση 25μ. περίπου από τη ΒΔ γωνία της παλαίστρας αποκαλύφθηκε κτίσμα που περικλείει δεξαμενές και έχει άμεση σχέση με τη λειτουργία και υδροδότησή της. Ισως να πρόκειται για εξωτερικά της παλαίστρας λουτρά, δεδομένου ότι το πλύσιμο στους αβαθείς λουτήρες της θα ήταν ανεπαρκές[49].  Εξωτερικές λουτρικές κατασκευές, συναντούμε μόνο στο γυμνάσιο της Ολυμπίας όπου υπήρχαν δεξαμενές σε διαστάσεις πισίνας για την αποθεραπεία των ασκουμένων[50].     Στα ΒΑ της παλαίστρας και ανατολικά των δεξαμενών σχηματίζεται ένα στωϊκό οικοδόμημα, του οποίου οι διαστάσεις και ο τύπος επιτρέπουν την ταύτιση με το ξυστό δρόμο του γυμνασίου. Ο ξυστός του γυμνάσιου της Αμφίπολης είχε μήκος 80 μ.[51]  και πλάτος 7 μ.[52]   Πρόσφατα ανακαλύφθηκε και η άφεση των αθλητών μέσα στον ξυστό, καθώς και η άφεση της παραδρομίδος, δηλαδή δρόμου παράλληλου πρός τον ξυστό, αλλά υπαίθριου, για την άσκηση στο αγώνισμα του δρόμου σε περίπτωση καλών καιρικών συνθηκών[53].           Aπό τη μέχρι στιγμής μελέτη των ανασκαφικών δεδομένων, των ευρημάτων και των ιστορικών πηγών, προκύπτει ότι το κτίριο λειτουργούσε σίγουρα στην ελληνιστική εποχή, πιθανά όμως και αρχαιότερα. Καταστράφηκε βίαια από επίθεση, (βρέθηκαν λίθινες σφαίρες βαλλιστικής μηχανής) λεηλασία ( όπως δείχνουν το σπάσιμο και η κατάχωση των επιγραφών και η αρπαγή των αγαλμάτων) και πυρκαγιά.

            Υπάρχουν ενδείξεις ότι η καταστροφή του κτιρίου είναι πιθανό να έγινε το πρώτο μισό του 1ου αι. π.Χ., από τα επαναστατημένα θρακικά φύλα, οπότε καταστράφηκαν τα αρχαιότερα ελληνιστικά κτίρια της πόλης[54].

            Το γυμνάσιο επισκευάστηκε, ίσως την εποχή του αυτοκράτορα Αυγούστου, ο οποίος ανοικοδόμησε εν μέρει την πόλη μετά την καταστροφή. Λειτούργησε ως τους πρώϊμους αυτοκρατορικούς χρόνους, μέχρι τα μέσα περίπου του 1ου αι. μ.Χ., οπότε ξανακάηκε και εγκαταλείφθηκε[55].

 

            Παλαίστρα Φιλίππων

            Η ρωμαϊκή αποικία γενικά παρουσιάζει ομοιότητες με την αρχαία ελληνική πόλη. Ομοιότητες παρουσιάζει και η ρωμαϊκή αποικία των Φιλίππων με οποιαδήποτε άλλη ελληνική πόλη. Ετσι και στους Φιλίππους συναντούμε τα χαρακτηριστικά κτήρια κάθε ελληνικής πόλης,  την αγορά, όπου και η αίθουσα της τοπικής βουλής, το θέατρο και την παλαίστρα.[56] Η παλαίστρα κτίστηκε στο δεύτερο μισό του 2ου μ.Χ. αι. στο νότιο τμήμα των Φιλίππων, νότια από το Forum και δυτικά από την αγορά. Εχει σχήμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου με διαστάσεις 75 Χ 58 μ. Στο εσωτερικό του κτιρίου υπάρχει περίστυλος παραλληλόγραμμος χώρος 59 Χ 13,50 μ. ο οποίος ήταν αποκλειστικά χώρος άσκησης.  

            Περιμετρικά του χώρου άσκησης υπάρχουν αρκετά δωμάτια  η χρήση των οποίων είναι απροσδιόριστη[57]. Στο μέσον της ανατολικής πλευράς υπάρχει μικρό αμφιθέατρο, με επτά σειρές εδωλίων. Αγνωστο παραμένει αν πρόκειται για "εφηβείο" το οποίο, ως γνωστόν, κατά τη ρωμαϊκή εποχή όπως στην Πέργαμο, έχει μορφή μικρού αμφιθεάτρου. με ημικυκλικές βαθμίδες. Στο γυμνάσιο μάλιστα της Πριήνης, αποκαλούνταν " εξέδρα των εφήβων."[58]  Αν πρόκειται για εφηβείο τότε πιθανότατα αποτελούσε τον χώρο συγκέντρωσης και των συμμετεχόντων στο θεσμό της εφηβείας. Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο τότε πιστοποιείται η λειτουργία του θεσμού της εφηβείας όχι μόνο κατά τον 4ο ή 2ο π.Χ. αι (όπως προαναφέρθηκε στο αντίστοιχο κεφάλαιο του θεσμού της εφηβείας) αλλά και κατά τη ρωμαϊκή εποχή.    

           

            Φιλολογικές μαρτυρίες και επιγραφικές αναφορές για γυμνάσια και παλαίστρες της Θράκης.

            Σίγουρα μπορεί να υποθέσει κανείς ότι όπου συναντούμε το θεσμό της γυμνασιαρχίας εκεί πρέπει να υπήρχε γυμνάσιο υπαίθριο ή στεγασμένο. Πέρα όμως από τις υποθέσεις  τα στοιχεία τα οποία αναφέρονται στα γυμνάσια ή τις παλαίστρες ως οικοδομήματα είναι λίγα. Η αρχαιολογική σκαπάνη δεν έχει φέρει στο φώς, όπως προαναφέραμε, παρά μόνο το γυμνάσιο της Αμφίπολης, και την παλαίστρα των Φιλίππων. Ελάχιστες επίσης είναι και οι επιγραφές οι οποίες μας δίνουν πληροφορίες για το οικοδόμημα και την αρχιτεκτονική των γυμνασίων της Θράκης. Μοναδικό παράδειγμα η επιγραφή της Σηστού[59], η οποία  μας πληροφορεί ότι το γυμνάσιο της πόλης του 2ου π.Χ. αι. διέθετε λουτρώνα[60] ίσως αλειπτήριο[61] και κατά πάσα πιθανότητα και ακροατήριο[62].

            Σε άλλες επιγραφές  το γυμνάσιο μνημονεύεται εντελώς ευκαιριακά . Ετσι από επιγραφή πληροφορούμεθα ότι η Κάλλατις διέθετε γυμνάσιο κατά τον 2ο αι. π.Χ. αι., το οποίο χρησιμοποιούνταν, εκτός των άλλων και ως χώρος ανέγερσης ψηφισμάτων του δήμου[63]. Το γυμνάσιο της Καλλάτεως  διατηρήθηκε και κατά τον 1ο μ.Χ. αι. αφού μνημονεύεται σε επιγραφή[64]  όπου τιμάται ο γερουσιάρχης και γυμνασιάρχης Απολλώνιος επειδή :

". . . ΑΥΤΟ ΤΕ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΙΣ ΚΑΛΑΙΣ ΕΠΟΙΗΣΕ. . ."   

            Εκτός των επιγραφών η ύπαρξη γυμνασίων κατά την προχριστιανική εποχή, σε διάφορες πόλεις της Θράκης, πιστοποιείται και από διάφορες μαρτυρίες αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Ετσι από τις φιλολογικές μαρτυρίες είναι γνωστό το γυμνάσιο του Βυζαντίου του 4ου αι. π.Χ. Το γυμνάσιο του Βυζαντίου μνημονεύεται στα Οικονομικά του Αριστοτέλη[65] αλλά και στο Διονύσιο τον Βυζάντιο[66] απ' όπου πληροφορούμεθα ότι ήταν κτισμένο κοντά στο στάδιο και στο ιερό του Ποσειδώνα  και εντός του τείχους της πόλης. Το γυμνάσιο του Βυζαντίου πιθανότατα κτίσθηκε την κλασική εποχή[67].

            Η ύπαρξη γυμνασίου και παλαίστρας πιστοποιείται όμως και στη Θάσο, μεσ' από τα κείμενα του Ιπποκράτη[68]. Ο πατέρας της ιατρικής έμενε στα τέλη του 5ου αι. π.Χ στη Θάσο για τρία χρόνια και ανάμεσα στα περιστατικά τα οποία αντιμετώπισε ήταν και κάποια επιδημία η οποία είχε πλήξει τους νέους, τους άνδρες  ιδιαίτερα δε αυτούς που σύχναζαν στην παλαίστρα και στα γυμνάσια.

            Ο Ιπποκράτης μνημονεύει παλαίστρα και στα Αβδηρα. Η πόλη των Αβδήρων στο τέλος του 5ου π.Χ αι. πρέπει να διέθετε παλαίστρα όπως φαίνεται από μαρτυρία του Ιπποκράτη[69] ο οποίος  αναφέρει μεταξύ των αρρώστων που εξέτασε τον παλαιστροφύλακα των Αβδήρων.

            Γυμνάσιο όμως σύμφωνα με το επιγραφικό υλικό, θα πρέπει να διέθετε και η Πέρινθος. Αξίζει να αναφέρουμε  δύο ερμαϊκές στήλες οι οποίες κατά πάσα πιθανότητα προέρχονται από το χώρο του γυμνασίου της Περίνθου[70]. Οι ερμαϊκές αυτές στήλες  είχαν στηθεί στο γυμνάσιο για να τιμηθούν δύο παιδιά  που είχαν πεθάνει νωρίς. Καί στις δύο περιπτώσεις τα παιδιά στις επιτύμβιες επιγραφές τους μνημονεύονται ως τακτικοί θαμώνες του γυμνασίου[71].  Μέχρι σήμερα δυστυχώς η αρχαιολογική σκαπάνη δεν μας έδωσε περισσότερες πληροφορίες για το γυμνάσιο της πόλης.  

            Ολοκληρώνοντας την αναφορά μας στους αθλητικούς χώρους της Θράκης, θα πρέπει να αναφερθούμε και στα λουτρά ως μέρος των γυμνασίων και των παλαιστρών. Ως γνωστόν, τα λουτρά ήταν ειδικός χώρος εντός των γυμνασίων  για την αποκατάσταση μετά την σωματική καταπόνηση[72]. Πολλές φορές μάλιστα από λεξικογράφους και σχολιαστές η λέξη λουτρά θεωρείται συνώνυμη με τον όρο γυμνάσιο[73]. Βέβαια η χρήση λουτρών, θερμών ή ψυχρών, στους αρχαίους χρόνους δεν αποτελούσε μόνο μέσο αναζωογόνησης του σώματος αλλά και μέσο ψυχικής ευδιαθεσίας και για αυτό ακριβώς τον λόγο τα λουτρά δεν συνδέονται πάντα άμεσα με την φυσική αγωγή[74]. Tα λουτρά έγιναν απαραίτητο μέρος των αθλητικών εγκαταστάσεων των διαφόρων γυμναστηρίων σε όλο σχεδόν τον ελληνικό χώρο από το τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα και μετά.[75] Τα λουτρά όμως ήταν και αυτόνομα οικοδομήματα δημόσια ή ιδιωτικά τα οποία κατά την ρωμαϊκή εποχή, ως θέρμες,  απέκτησαν  πολλούς χώρους και μεταξύ αυτών και παλαίστρα[76].

            Μέσα από τις επιγραφές και τις διάφορες φιλολογικές μαρτυρίες μαρτυρούνται λουτρά, ως αυτόνομα κυρίως οικοδομήματα και στη Θράκη. Ετσι από τον Κωδινό μνημονεύεται το λουτρόν του Αχιλλέως στο Βυζάντιο κοντά στην Αγορά,[77] και από επιγραφή[78] το Λουτρόν Αντωνίνου  πιθανότατα λουτρό το οποίο κτίστηκε την εποχή του Καρακκάλα.

            Στη Φιλιππούπολη νότια της θέσεως του Ωρολογιού και σε απόσταση 50-60 μ. ήλθαν στο φώς λείψανα Ρωμαικού δημοσίου βαλανείου[79] μετά υποκαύστου. Το βαλανείο διέθετε και αποδυτήριο και δεξαμενή ( piscina) . Φαίνεται ότι καταστράφηκε από πυρκαγιά κατά τον 4ο μ.Χ αι.[80]

            Σε επιγραφή του έτους 163 μ.Χ από τα περίχωρα της Τραιανής Αυγούστας, αναφέρεται βαλανείο το οποίο ανηγέρθη με έξοδα του Ουλπίου Ιερωνύμου, Ρωμαίου πολίτη που γεννήθηκε στη Νικομήδεια της Βιθυνίας[81].

            Οι ρωμαϊκές θέρμες δεν είναι δυνατόν να απουσιάζουν από το ρωμαϊκό μουνικίπιο της Θρακικής χερσονήσσου, τα Κοίλα. Από επιγραφή πληροφορούμεθα[82]  ότι ο Τιβέριος Κλαύδιος Φάουστους ανήγειρε τον αγωγό ύδρευσης των θερμών της πόλης.

            Στην Οδησσό η αρχαιολογική σκαπάνη έχει φέρει στο φώς τις ρωμαϊκές θέρμες οι οποίες φαίνεται ότι χρησιμοποιούνταν ανελλειπώς μέχρι τον 12ο αι. μ.Χ. Δεν μπορούμε να αποφανθούμε με βεβαιότητα για τον χρόνο κατασκευής τους, το πιθανότερο όμως είναι να κτίστηκαν το δεύτερο μισό του 2ου μ.Χ αι.[83] μάλλον την περίοδο της αυτοκρατορίας του Αντωνίνου του Ευσεβούς[84].  (137- 161 μ.Χ.) μ.Χ)  Καλύπτουν έκταση 7000 τ. μ. και είναι το επιβλητικότερο μνημείο του τύπου αυτού που κτίσθηκε στη Θράκη[85]. (Εικ. 58) To συγκρότημα των ρωμαϊκών θερμών χωρίζεται σε δύο συμμετρικά τμήματα και πιθανόν αυτός ο διαχωρισμός διευκόλυνε τη χρήση του από άνδρες και γυναίκες[86]. Oι θέρμες της Οδησσού αποτελούνται από διάφορες αίθουσες  οι σημαντικότερες των οποίων είναι[87] :

1. Παλαίστρα. Η αίθουσα χρησιμοποιούνταν και ως χώρος συσκέψεων, διαλέξεων, απαγγελιών αλλά και ως χώρος αγώνων[88]. Στις γωνίες της αίθουσας έχουν διασωθεί υπολείμματα εξεδρών.

2. Αποδυτήρια.

3. Δύο Frigidaria δηλ. ψυχρά λουτρά

4. Τέσσερα Tepidaria δηλ. δωμάτια με χλιαρή θερμοκρασία.

5. Ενα caldarium δηλ. θερμό λουτρό με τρείς αίθουσες οι οποίες επικοινωννούσαν.

            Από τις ανασκαφές στο οικοδομικό συγκρότημα των θερμών έχουν έλθει στο φώς αγάλματα της Νίκης, του Ηρακλή και του Ερμή τα οποία κοσμούσαν το εσωτερικό των θερμών. Από την τεχνοτροπία τους συμπεραίνεται ότι αυτά ανήκουν στον 2ο αι. μ. Χ[89] αλλά και αντικείμενα που σχετίζονταν με τη λατρεία του Ασκληπιού και της Υγείας[90].       Θέρμες μνημονεύονται  επίσης στη Σερδική από τον 1ο - 4ο αι. μ.Χ[91]  στην Παυταλία[92]  αλλά και στην Τραϊανή Αυγούστα όπου έχουν έλθει στο φώς απομεινάρια υποκαύστου[93]. Πιθανότατα θέρμες υπήρχαν όμως  και στα Αβδηρα[94] αλλά και στους Φιλίππους[95].      

 

[1]. Η A. Petkova, The antique Stadium at Philippopolis, COB 2 (1963) 30. υποστηρίζει ότι το στάδιο κτίσθηκε προς το τέλος του 2ου και στις αρχές του 3ου αι. μ.Χ. Ο R. Ηοddinot, Bulgaria in antiquity, 190 υποστηρίζει ότι το στάδιο κτίσθηκε στο πρώτο μισό του 2ου αι. μ.Χ. στα πλαίσια της αναμόρφωσης της πόλης από τον Αδριανό.

[2]. K-Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλ/λεως ιστορία, 44.

[3]. Aυτούσιο το χωρίο του Δεξίππου περιλαμβάνεται στον D. Tsontchev, Ηistoire du stade, 13 : " . . . êÞñõãìá ðñïêçñýôôåé óõíéÝíáé ðÜíôáò å[éò ôüí ôï~õ óôáäßïõ äñüìïí  \ïò äÞ å}éóù ðüëåùò @çí".

[4]. K-Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλ/λεως ιστορία, 66.

[5]. "[ Áëë' \ïôå  ìÝãéóôïò [åêå~éíïò Ößëéððïò å[éò ìÝãåèïò ôÞí ðüëéí [åîÜñáò êáß ðåñéêõêëþóáò ôáýôçí ôåß÷åóé ðåñéâüçôïí ô~ùí [åí ÈñÜêç ðåðïßçêå ðüëåùí, ]éððéêÜ ôå êáôáóôçóÜìåíïò [åí áõô~?ç." Το χωρίον περιλαμβάνεται αυτούσιο στον D. Tsontchev, Ηistoire du stade, 13. και μνημονεύεται από τον Κ-Μ. Αποστολίδη, Η της Φιλ/λεως ιστορία, 93.

[6]. Th. Gerasimov, Les Alexan­dria, 289.

[7]. D. Tsontchev, Histoire du stade, 41.

[8]. Ηρωδιανός, Hist. rom. 8. 4.

[9]. Για τα νομίσματα που κόπηκαν την εποχή των Σεβήρων στη Φιλιππούπολη βλ. Πίνακα 8, σελ. 124.  Η χρήση της κόκκινης πέτρας, των τούβλων των κιόνων της μνημειώδους εισόδου προσδιορίζει ως εποχή οικοδόμησης του σταδίου το πρώτο μισό του 3ου αιώνα μ.Χ., εποχή ιδιαίτερης ακμής της Φιλιππούπολης. D. Tsontchev, Histoire du stade, 34.

[10]. Th. Gerasimov, Les Alexandria, 289.

[11]. E Pottier, Py­thia, DΑ  IV1 (1907) 787, 5904.

[12]. Th. Gerasimov, Les Alexandria, 289.

[13]. A. Βeshkov, The Olympic idea and art, 43.

[14]. D. Tsontchev, Histoire du stade, 41. Th. Gerasimov, Les Alexandria, 289.

[15]. Κ-Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλ/λεως, 93.

[16]. Κ-Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλ/λεως, 93. Αναπαράσταση της μνημειώδους εισόδου του σταδίου περιλαμβάνεται στο άρθρο του Κ. Majewski, Le sanctuaire Thrace et Greco-Romain d' Apollon Kendrisos a Philippopolis en Mesie Inferieure, Thracia IV (1977) 204.

[17]. D. Tsontchev, Histoire du stade, 21.  Κατά την άποψη του R. Hoddinott, Bulgaria in antiquity, 191,  η μνημειώδης είσοδος του σταδίου ήταν ένα περίτεχνο οικοδόμημα δύο ορόφων, στηρίζονταν δε σε κορινθιακούς κίονες σχηματίζοντας 5 θολωτές εισόδους.

[18]. A. Beshkov, The Olympic idea and art, 43.

[19]. D. Tsontchev, Histoire du stade, 33.

[20]. CIG 2026 όπως μνημονεύεται στο άρθρο του Ε. Oberhummer, Perinthοs, RE XIX1 (1938) 809.

[21]. Ν. Αsgari, Perinthos, 137.

[22]. Ν. Asgari, Perinthos, 144, fig. 11.

[23]. Π. Μυλωνάς, Στάδια, 52.

[24]. Π. Μυλωνάς, Στάδια, 59.

[25]. Ν. Asgari, Perinthos, 137.

[26]. Διονυσίου, Ανάπλους Βοσπόρου, 6." στάδια και γυμνάσια και δρόμοι νέων εν τοις επιπέδοις."  Η παραπομπή προέρχεται από Στ. Αριστάρχη, Ανέκδοται Επιγραφαί Βυζαντίου, ΕΦΣΚ  παράρτ. τ. ΙΣτ΄ ( 1885) 4.

[27]. J. Miller, Byzantion, RE III1 (1897) 1123 Σχεδιάγραμμα της πόλης περιλαμβάνεται στο άρθρο του J. Miller, Byzantion, RE III1 (1897) 1122.

[28]. Στ. Αριστάρχης, Ανέκδοται Επιγραφαί Βυζαντίου, ΕΦΣΚ  παράρτ. τ. ΙΣτ΄ (1885) 4, αρ. A

[29]. Στ. Αριστάρχης, Ανέκδοται Επιγραφαί Βυζαντίου, ΕΦΣΚ παράρτ. τ. ΙΣτ΄ (1885) 8, αρ. Ζ΄.

[30]. Πάτρια ΙΙ. 137. 7 " ôü }åôåñïí êáôáëéðþí [áôåëÝò". Η παραπομπή προέρχεται από τη διδακτορική διατριβή του Σ. Γιάτση, Το θέαμα του ιπποδρόμου, 61.

[31]. Πάτρια ΙΙ. 145. 14 " Âïõëüìåíïò äå êôßóáé ]éððéêüí êáôÜ ìßìçóéí ô~çò Ñþìçò å@õñåí ôü ôï~õ ÓåõÞñïõ êáß [áíåðëÞñùóåí á[õôü." Το χωρίο παρατίθεται από τον Σ. Γιάτση, Το θέαμα του ιπποδρόμου, 61, αλλά και στο άρθρο του J. Miller, Byzantion, RE III1 (1897) 1125.

[32]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 154.

[33]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 155.

[34]. Σχεδιάγραμμα του αμφιθεάτρου αλλά και πληροφορίες για τις διαστάσεις και τον τρόπο κατασκευής βλέπε: T. Petrov, The amfitheater of roman town Marcianopolis, MΜC 1 (1967) 7-9. Για την χρησιμότητα των σηράγγων και των διαδρόμων : Π. Μυλωνάς, Στάδια, 71-72.

[35]. Για τον τρόπο κατασκευής αμφιθεάτρων βλ. Lo sport, 39 & Π. Μυλωνάς, Στάδια, 75.

[36]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 155.

[37]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 156.

[38]. ΠΑΕ (1982), 43-47 & Εργο (1984).

[39]. Εργο (1985) & (1986)

[40]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της αρχαίας Αμφίπολης, ΑΕΜΘ Ι (1987) 314. Ph. Gauthier-M.B. Hatzopoulos, La loi gymnasiarchique de Beroia, 159.

[41]. ΠΑΕ (1982) 43.

[42]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της αρχαίας Αμφίπολης, ΑΕΜΘ Ι (1987) 314.

[43]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της Αμφίπολης, 247.

[44]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της Αμφίπολης, 247.

[45].  ΠΑΕ (1982) 45 - 46. Κ. Λαζαρίδη , Το γυμνάσιο της Αμφίπολης, 247.

[46].  Vitruvius, On Architecture, V. II. Η περιγραφή της παλαίστρας κατά τον Bιτρούβιο από τον S. Miller, Arete, 58, 71-72.

[47]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της αρχαίας Αμφίπολης, ΑΕΜΘ Ι (1987) 315. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της Αμφίπολης, 252. Δ. Λαζαρίδης, Αμφίπολις, 62.

[48]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της Αμφίπολης, 248. Η αίθουσα του λουτρού έφερε μαρμάρινα βάθρα, τα οποία στήριζαν τέσσερεις μαρμάρινους λουτήρες. Δ. Λαζαρίδης, Αμφίπολις, 61. Και στην παλαίστρα η οποία περιγράφεται από τον Βιτρούβιο τα λουτρά (ζεστά ή κρύα, frigidarium,) βρίσκονται στη βόρεια πλευρά της παλαίστρας. Vitruvius, On Architecture, V, II. Η περιγραφή της παλαίστρας από τον Βιτρούβιο συμπεριλαμβάνεται στο  έργο του S. Miller, Arete, 58, 71-72. Εκτός από τις δύο γωνιακές αίθουσες λουτρού της βόρειας πλευράς, η χρήση όλων των υπολοίπων δωματίων παραμένει άγνωστη, γιατί δεν ήλθε στο φώς κάποιο ιδιαίτερο στοιχείο. Ετσι δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε το ελαιοθέσιο, το κονιστήριο, το κωρυκείο (Αίθουσες οι οποίες μνημονεύονται από τον Βιτρούβιο:  Vitruvius, On Architecture, V, II. Η παραπομπή από τον S. Miller, Arete, 58, 71-72.) αλλά και το αποδυτήριο, ακροατήριο, παιδαγωγείο και σφαιριστήριο. ( Αναλυτικά για τη χρήση του κάθε χώρου ξεχωριστά βλ. J. Delorme, Gymnasion, 325, 301, 276, 280 & 296, 324, 330, 281.

[49]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της αρχαίας Αμφίπολης, ΑΕΜΘ Ι (1987) 317.

[50]. Για το γυμνάσιο της Ολυμπίας βλ. Ν. Παπαχατζή, Παυσανίου, Ελλάδος Περιήγησις, Μεσσηνιακά- Ηλιακά, 274-275, σημ. 273.

[51].  Ph. Gauthier-M.B. Hatzopoulos, La loi gymnasiarchique de Beroia, 159.

[52]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της αρχαίας Αμφίπολης, ΑΕΜΘ Ι (1987) 318. O ξυστός, ως γνωστόν, είχε μήκος ενός σταδίου και επέτρεπε την άθληση σε δύσκολες καιρικές συνθήκες. Vitruvius, On architecture, V, II.  (Η παλαίστρα κατά τον Bιτρούβιο από τον S. Miller, Arete, 58, 71-72.) Ξυστοί δρόμοι έχουν αποκαλυφθεί στα γυμνάσια Δελφών, Ολυμπίας, Κώ, Νεμέας, Δήλου, Πριήνης, Περγάμου. βλ. J. Delorme, Gymnasion, 277κ.ε.

[53]. Δ.  Λαζαρίδης, Αμφίπολις, 68-69.

[54]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της αρχαίας Αμφίπολης, 318.

[55]. Κ. Λαζαρίδη, Το γυμνάσιο της αρχαίας Αμφίπολης,  316.

[56]. Δ. Λαζαρίδης, Φίλιπποι, 29.

[57]. Δ. Λαζαρίδης, Φίλιπποι, 39.

[58] I. Marrou, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, 194.

[59]. D-H, 111c7 = OGI, 339.

[60]D-H, 111c7, στ. 33-34 : " êáôåóêåýáóåí ôüí ôå ëïõôñ~ùíá êáß ôüí [åöåî~çò ï@éêïí "

[61]D-H, 111c7, στ. 73-74 : " ìåôåäßäïõ äÝ ôï~éò [áëåéöïìÝíïéò ô~ùí ]éåñ~ùí ô~ùí [áðü ôï~õ [áëåßììáôïò å[éò ï@éêïí "

[62].  D-H, 111c7, στ. 75-76 : " ðñïóçíÝ÷èç äÝ öéëáíèñþðùò êáß ôï~éò ôÜò [áêñïÜóåéò ðïéçóáìÝíïéò ð~áóéí."

[63]Ε. Κalinka, Antιike  Denkmaler in Bulgarien, 83, αρ. 94. J. Delorme, Gymnassion, 209.

[64]. SEG I, 327.

[65]. Αριστοτ. Οικονομικά, ΙΙ, 1346 b 18: " ÂõæÜíôéïé. . . [ùíï~õíôï ãÜñ ðïëëï~õ #ùí `~çí êáé ôï {áëëï êôÞìá, ôïéò äå èéáóþôáéò ]\åôåñá ÷ùñßá ôá äçìüóéá, \ïóá ~çí ðåñß ôï ãõìíÜóéïí {ç ôçí áãïñÜí {ç ôïí ëéìÝíá, ôïýò ôå ôüðïõò ôïýò áãïñáßïõò, [åí ï#éò åðþëåé ôßò ôé."

[66]. Διονύσιος  Βυζάντιος, 10.  Η παραπομπή προέρχεται από τον J. Delorme, Gymnasion, 87, και το άρθρο του J. Miller, Byzantion, RE, III1 (1897) 1123.

[67]. J. Delorme, Gymnasion, 87-88. Για  την τοπογραφική χωροθέτηση του γυμνασίου μέσα στην πόλη βλ. και χάρτη του Βυζαντίου από J. Miller, Byzantion, REIII1 (1897) 1121-1122.

[68]. Ιπποκρ., Επιδημίες Α. Ι : ". . . ð~áóéí [áóÞìùò [çöáíßóèç [åãßíåôï äÝ ôá~õôá ìåéñáêßïéóéí, íÝïéóéí, [áêìÜæïõóé êáß ôïýôùí ôï~éóé ðåñß ðáëáßóôñçí êáß ãõìíÜóéá ðëåßóôïéóé."

[69]. Ιπποκρ., Επιδημίες, V, 354, 30.

[70]. M. P. Nilsson, Die hellenistische Schule, 67. E. Zierbarth, Aus dem Griechischen Schullwesen, 110.

[71]. ΑΕΜ VIII (1885) 220 αρ. 50. Α στ. 1: " ðá~éäÜ ìå ãõìíáóßùí åìðåßñáìïí. . . "  &   óô. 1 : " }  Çäç ãõìíáóßïéò [çóêçìÝíïí . . . " Πρβ. M. P. Nilsson, Die hellenistische Schule, 67. E. Zierbarth, Aus dem Griechischen Schullwesen, 110 - 111.   

[72]. J. Oehler, Gymnasium, RE VII (1912) 2004.

[73]. J. Oehler, Gymnasium, RE VII (1912) 2004

[74]. J. Delorme, Gymnasion, 255.

[75]. Ι. Μουρατίδης, Ιστορία Φυσικής Αγωγής, 319.

[76]. Μau, Baeder, RE II2 (1896) 2744.

[77]. J. Miller, Byzantion, RE  III1 (1897) 1119.

[78]. Στ. Αριστάρχης, Ανέκδοται Επιγραφαί Βυζαντίου, ΕΦΣΚ παράρτ. τ. ΙΣτ΄ (1885) 35, αρ. ΡΜΑ΄.

[79]. Το βαλανείο είναι συνώνυμος όρος με το λουτρό. J. Oehler, Gymnasium, RE VII (1912) 2004. 

[80]Κ-Μ. Αποστολίδης, Η της Φιλ/λεως, 101.

[81]Α. Αβραμέα, Η Θράκη, ΙΕΕ, τ. Στ΄, 207.

[82]. Ch. Picard- A. J. Reinach, Voyage dans la  Chersonese et aux iles de la mer de Thrace, BCH 36 (1912) 286. Kraus-IKA, 29.

[83]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 229.

[84]. P. Georgiev, Statuen von den Romischen Thermen in Varna, BMNV 11 (1975) 142-146.

[85]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 226.

[86]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 226.

[87]. Για την περιγραφή των χώρων βλ. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 226-229.

[88]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 228.

[89]. P. Georgiev, Statuen von den Romischen Thermen in Varna, BMNV 11 (1975) 142-146.

[90]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 229.

[91]. M. Stanceva, Serdica au 1er - IVes de N. Ere a la lumiere des dernieres Recherrsches Archeologiques, BIA XXXVII (1987) 61-74, fig, 1 & 2.

[92]. R. Hoddinot, Bulgaria in antiquity, 179-180.

[93]. D. Nikolov, L' ensemble du forum de Augusta Traiane - Beroe, BIA XXXVII (1987) 104, fig. 22.

[94]. Δ. Λαζαρίδης, Αβδηρα και Δίκαια, 39.

[95]. Δ. Λαζαρίδης, Φίλιπποι, 40.