ΟΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΟΙ ΑΘΛΗΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΤΩΝ ΝΗΣΙΩΝ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

 

Ευάγγελος Αλμπανίδης

 

ΔΗΛΙΑ ή ΑΠΟΛΛΩΝΙΑ: Μεγάλη και επίσημη γιορτή που τελούνταν στη Δήλο το ιερό νησί του Αιγαίου. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες του Πλουτάρχου πρώτος ο Θησέας, γυρνώντας απ’ την Κρήτη με τα εφτά ζευγάρια νέων, θυσίασε στον Δήλιο Απόλλωνα και πρώτος, μαζί με τους νέους, χόρεψε χορό που οι Δήλιοι ονόμασαν «γέρανο», και οργάνωσε αγώνες και έδωσε ως βραβείο στους νικητές, κλαδί φοίνικα[1]. Τα περί αγώνων στη Δήλο επιβεβαιώνονται και από τον Ομηρικό ύμνο στον Απόλλωνα. Εκεί γίνεται αναφορά σε κοινή συνύπαρξη χορευτικών, μουσικών και γυμνικών αγώνων.

". . . οι δε σε πυγμαχίη τε και ορχηθμώ και αοιδή μνησάμενοι τέρπουσιν όταν στήσονται αγώνα. "[2] Κατά τον Θουκυδίδη η γιορτή, που περιελάμβανε γυμναστικούς και μουσικούς αγώνες, είχε Πανιώνιο χαρακτήρα και αναδιοργανώθηκε από τους Αθηναίους, (τον 5ο χρόνο του Πελεοποννησιακού πολέμου-426ή 425 π.Χ). Τότε στο αγωνιστικό τους πρόγραμμα προστέθηκαν τα αγωνίσματα του ιπποδρόμου και οι αγώνες καθιερώθηκαν να γίνονται κάθε τέσσερα χρόνια[3].  Από τότε τα Δήλια ήταν κυρίως μια Αθηναϊκή γιορτή. Κατά το Λουκιανό οι νέοι στη Δήλο στα Δήλια ή Απολλώνια διαγωνίζονταν στο "υπόρχημα" συνδυασμό μουσικής τραγουδιού χορού και παντομίμας[4].

            Πολλές επιγραφές της Δήλου αναφέρουν τη διάθεση χρηματικών ποσών για την αγορά διαφόρων αντικειμένων για τους χορευτές -δάδες, λάδι για λυχνίες, ασημένια και χρυσά πιάτα για έπαθλα[5]. Σύμφωνα με επιγραφικές μαρτυρίες επίσης, κατά τον 6ο αι. π.Χ. για τους διαγωνισμούς χορού την περίοδο αυτή βραβεία ήταν τρίποδες ("τρίποδες νικητήρια τοις χοροίς")[6].  Ο χορός ήταν αναπόσπαστο κομμάτι των τελετών της Δήλου. Σύμφωνα με τον Λουκιανό ακόμη και οι θυσίες γίνονταν με χορό και μουσική και τίποτα δεν γίνονταν χωρίς χορό[7]

 

ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΑ ΚΩ: Διακρίνονταν σε Μικρά και Μεγάλα Ασκληπίεια. Ήταν γιορτές και αγώνες προς τιμήν του Ασκληπιού και τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια  τα Μεγάλα και τα Μικρά κατ’ έτος. Αγωνιστικό πρόγραμμα υπήρχε όμως μόνο στα Μεγάλα Ασκληπίεια. Σύμφωνα με δεκατρείς επιγραφές που χρονολογούνται ανάμεσα στο 250 – 180 π.Χ. το αγωνιστικό πρόγραμμα των Ασκληπιείων της Κω περιελάμβανε αθλητικούς αγώνες και μουσικούς διαγωνισμούς[8]. Από καταλόγους νικητών στους μουσικούς αγώνες των Ασκληπιείων πληροφορούμαστε ότι στα μουσικά αγωνίσματα (διακιθαρισμοί, διαψαλμοί) μετείχαν αυλητές, κήρυκες, κιθαρωδοί και σαλπιστές[9].

Τα γυμνικά και ιππικά αγωνίσματα διεύθυναν και αθλοθετούσαν οι «Αγωνοθέτες» και ήταν: ο δίαυλος δρόμος, ο δόλιχος, το στάδιον, το παγκράτιον, το πένταθλον, πάλη, πυγμή, οπλιτοδρομία, ίππος κέλης[10]. Οι συμμετέχοντες ήταν παίδες, αγένειοι, και άνδρες. Στους νικητές στήνονταν ανδριάντες. Οι ιππικοί αγώνες τελούνταν στον Ιππόδρομο, οι δε γυμνικοί αγώνες στο στάδιο. Το στάδιο της Κω βρισκόταν ΝΔ των ερειπίων των βόρειων Θερμών και χρονολογικά προέρχεται από τον 4ο – 3ο αι. π.Χ.. Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φώς την άφεση του σταδίου, μικρό αριθμό καθισμάτων. Το μήκος του σταδίου δεν μπορούσε να είναι μεγαλύτερο από 180 μέτρα και το πλάτος 30 μέτρα περίπου. [11]    Νότια του σταδίου έχει έλθει στο φως ο Ξυστός δρόμος του δυτικού Γυμνασίου της Κω το οποίο προέρχεται από τον 2ο αι. π.Χ.. Το νησί διέθετε τρία γυμνάσια και επί ρωμαϊκής εποχής απέκτησε και θέρμες.

Ανάμεσα στα ευρήματα που πιστοποιούν το ζωηρό ενδιαφέρον των Κώων για τον αθλητισμό είναι τα αργυρά τρίδραχμα που ανήκουν χρονολογικά στην περίοδο 480-450 π.Χ. Πρόκειται για τα πλέον εντυπωσιακά νομίσματα της αρχαίας σφραγιστικής τέχνης. Στον εμπροσθότυπο παριστάνεται αθλητής στην κρισιμότερη στιγμή του αγώνα του, καθώς ετοιμάζεται να ρίξει το δίσκο. Οι εκδόσεις των δισκοβόλων ήταν αναμνηστικές των αγώνων και των τιμών που απέδιδαν οι πόλεις Κνίδος, Κως, Ιαλυσός, Κάμιρος και Λίνδος προς το θεό Απόλλωνα. Στο Τριόπιο της Κνίδου υπήρχε ιερό του Θεού όπου οι προαναφερόμενες πόλεις και η Αλικαρνασσός, ως μέλη της Δωρικής εξάπολης οργάνωναν αγώνες. Έπαθλο των αγώνων ήταν χάλκινος τρίποδας ο οποίος απεικονίζεται δίπλα στο δισκοβόλο αθλητή.[12]

 

ΗΡΑΙΑ ΣΑΜΟΥ: Γιορτές και αγώνες δρόομου προς τιμήν της Ήρας που τελούνταν στη Σάμο όπως και στην Ολυμπία, Άργος, Δελφοί, Αμοργό, Αθήνα, Κόριμθο, Πελλήνη, ΠΛαταιές, Πριανσό Κρήτης. Τα Ηραία της Σάμου τελούνταν το μήνα Εκατομβαιώνα σε ανάμνηση της γέννησης της Ήρας και το γάμου της με τον Δία. Στο ιερό της Ήρας γίνονταν διαγωνισμοί ομορφιάς γυναικών τα λεγόμενα Καλλιστεία. Κατά τη γιορτή των Ηραίων της Σάμου, κορίτσια και παντρεμένες γυναίκες, στολισμένες, πήγαιναν στο ναό σε παράταξη, και πίσω τους ακολουθούσαν άνδρες οπλισμένοι. ¨όταν έφταναν στο ναό οι άνδρες άφηναν τα όπλα τους μπροστά στην πόρτα και έκαναν δεήσεις στη θεά, ενώ οι ιερείς έκαναν θυσία. Αργότερα (5ος αι. π.Χ) όταν οι Σάμιοι μαζί με τους άλλους Έλληνες έχασαν τον αρχικό χαρακτήρα τους και άρχισαν να τιμούν τους θεούς τους θριαμβευτές μεγάλους εχθρούς τους, μετονόμασαν τη γιορτή των Ηραίων σε Λυσάνδρεια προς τιμήν του Σπαρτιάτη στρατηγού και πολιτικού Λυσάνδρου, ο οποίος νίκησε τους Αθηναίους στους Αιγός ποταμούς[13]. Κατά τον Ησύχιο γίνονταν αγώνες και θυσίες ενώ επιγραφές επιβεβαιώνουν την ύπαρξη διαγωνισμών ραψωδίας, θεάτρου και γυμνικούς αγώνες[14].

 

ΑΛΙΕΙΑ ΡΟΔΟΥ: Σπουδαιότατη γιορτή με αγώνες που τελούνταν στη Ρόδο προς τιμήν του θεού Ηλιου, ο οποίος στη δωρική διάλεκτο λεγόταν Άλιος. Άλιον ή Άλειον ονομαζόταν και το ιερό του θεού στο νησί ενώ προς τιμή του Ήλιου οι Ρόδιοι είχαν κτίσει και τον Κολοσσό. Υπήρχαν Μικρά και Μεγάλα Αλίεια. Τα Μικρά γιορτάζονταν κάθε χρόνο και τα Μεγάλα κάθε τέσσερα χρόνια κατά το μήνα Πάναμο  ο οποίς αντιστοιχούσε με τον Ιωνικό Βοηδρωμιώνα. Έτσι τελούνταν την ακμή του θέρους που η επίδραση του ήλιου ενεργεί ανεμπόδιστα. Τη φροντίδα της οργάνωσης είχε ο θρησκευτικός σύλλογος Αλλιαστών Αλιαδών[15]. Η γιορτή άρχιζε με ιερή πομπή και θυσίες ακολουθούσαν αγώνες μουσικοί, γυμνικοί (πάλη, πένταθλο), λογοτεχνικοί, ιπποδρομίες, αρματοδρομίες και λαμπαδηδρομίες. Στους αγώνες έπαιρνα μέρος και γυναίκες. Το έπαθλο αρχικά ήταν χάλκινη υδρία, η οποία γρήγορα αντικαταστάθηκε από πήλινο αμφορέα αθηναϊκού τύπου και αργότερα από στεφάνι λευκής λεύκας, δέντρο που ήταν αφιερωμένο στον Ήλιο, λόγω του αστραφτερού χρώματος των φύλων της[16]. Συνήθιζαν επίσης κάθε χρόνο να ρίχνουν ένα τέθριππο άρμα στη θάλασσα, για να το χρησιμοποιεί ο Ήλιος στην αρματοδρομία του πάνω και γύρω από τη γή.

Στους αγώνες αυτούς σύμφωνα με τις επιγραφές λάμβαναν μέρος σπουδαίοι αθλητές από όλη τη Βαλκανική χερσόνησο. Μεταξύ αυτών αξίζει να σημειώσουμε τον Θρακιώτη αθλητή Αυρήλιο Φρόντωνα Διοφάνους ο οποίος νίκησε σε δρομικό αγώνισμα στα Αλίεια της Ρόδου[17].

 

ΗΡΑΚΛΕΙΑ ΘΑΣΟΥ: Ο Ηρακλής  ήταν ο μεγαλύτερος θεός της Θάσου  και προστάτης της πόλης[18]. Σύμφωνα με την παράδοση[19], η λατρεία του Ηρακλέους ήλθε στη Θάσο από τους Φοίνικες και έτσι αρχικά, λατρεύονταν στο νησί ο Ηρακλής των Τυρίων, ενώ μεταγενέστερα ο Ηρακλής, ο γιός του Αμφιτρίωνα[20].  Πρός τιμήν του Ηρακλέους  είχε κτισθεί ιερό, το Ηράκλειο[21] όπου διοργανώνονταν θυσίες και τελετές προς τιμήν του.   Ο εκμισθωτής του κήπου (ιερού) του Ηρακλέους ήταν υπεύθυνος του χώρου της λατρείας, ετοίμαζε τα υλικά της λατρείας, έκανε την "ενάτευση" και οργάνωνε αγώνες, τα Ηράκλεια, σύμφωνα με την επιγραφή [22]:

                        ". . . ωστε τη τάξει τηι νικώσηι

                         τούτους εχειν αθλον διδόναι ε[ις τόν ε[υταξίας  [αγώνα."

            Oπως διαπιστώνουμε από την επιγραφή ο εκμισθωτής του κήπου ήταν υπεύθυνος γιά την προσφορά του σφάγιου, μέρος του οποίου θα ήταν η αμοιβή των νικητών, "τό αθλον". Τα Ηράκλεια είχαν στρατιωτική χροιά μιας και ο "ε[υταξίας [αγών" ήταν ο αγώνας στρατιωτικής πειθαρχίας[23]. Δεν ξέρουμε ποιοί ακριβώς συμμετείχαν, αλλά οι συμμετέχοντες ονομάζονταν "τάξεις"'και πιθανότατα κάθε τάξη αντιπροσώπευε νεοσυλλέκτους εφήβους[24].  Κατά τον ιερό νόμο της λατρείας του Ηρακλέους[25] από τα Ηράκλεια αποκλείονταν οι γυναίκες[26], ενώ σύμφωνα με επιγραφή που βρέθηκε κοντά στο Ηράκλειο[27] θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι στα Ηράκλεια συμπεριλαμβάνονταν και αγώνες λαμπαδηδρομίας. Τα Ηράκλεια μας είναι γνωστά και από μια άλλη επιγραφή[28], όπου καθορίζονται οι υποχρεώσεις  πρός τα θύματα πολέμου και το τυπικό της επικήδειας τελετής των  πεσόντων στην μάχη[29].

 

ΗΡΑΚΛΕΙΑ ΧΑΛΚΙΔΑΣ: Ηράκλεια τελούνταν και στη Χαλκίδα στο γυμνάσιο της πόλης που είχε αφιερωθεί στον Φαλαμινίνο και στον Ηρακλή. Το αγωνιστικό πρόγραμμα όλους τους δρόμους συμπεριλαμβανομένου και του ίππιου δρόμου καθώς και το αγώνισμα του πεντάθλου. Οι αγώνες με την αίγλη τους προσήλκυαν αθλητές από διάφορες περιοχές του ελληνικού κόσμου. Επιγραφή μας βεβαιώνει ότι στους αγώνες εν’ός έτους έλαβαν μέρος 25 αθλητές από Χαλκίδα, 2 από την Αντιόχεια και 4 από τη Ρώμη. Από αγωνιστικό κατάλογο επίσης πληροφορούμαστε ότι οι αθλητές ανήκαν σε πέντε κατηγορίες: παίδες, πανπαίδες, έφηβοι, αγένειοι, άνδρες.[30]

 

ΑΡΤΕΜΙΣΙΑ ΕΥΒΟΙΑΣ: Αρχαία και πολύ δημοφιλής γιορτή της Άρτεμης που τελούνταν στην Αμάρυνθο κοντά στην Ερέτρια. Τα πιο ενδιαφέρονταν στοιχεία προέρχονται από επιγραφή του 340 π.Χ.Το αγωνιστικό προγραμμα περιλάμβανε μουσικούς διαγωνισμούς, ιππικούς και γυμνικούς αγώνες. Οι μουσικοί διαγωνισμοί διεξάγονταν την 4η ημέρα των αγώνων και ήταν διαγωνισμοί ραψωδών, αυλωδών, κιθαριστών, κιθαρωδών και παρωδών. Τα έπαθλα ήταν χρηματικά και δίδονταν στον πρώτο, δεύτερο και τρίτο νικητή. Το μεγαλύτερο έπαθλο απονέμονταν στους κιθαρωδούς και ήταν 200 δραχμές για τον πρώτο νικητή, 150 για το δεύτερο και 100 για τον τρίτο.[31]


 

[1] . Πλούταρχος, Θησέας, 21.

[2]. Ομηρικός ύμνος στον Απόλλωνα, 146-155

[3] . Θουκυδίδης, Ιστορία, Γ΄, 104.

[4]. Λουκιανός, Περί Ορχήσεως, 16.

[5]. L. Lawler, Ο χορός στην αρχαία Ελλάδα, Αθήνα 1984, σελ. 23.

[6]. H. Kotsidu, Die Musischen Agone der Panathenaen in Archaischen und Klassischer Zeit, Munchen 1991, p. 17.

[7]. Λουκιανός, Περί ορχήσεως, 16.

[8] . D. Larmour, Stage and Stadium, in: Nikephoros Beihefte, Hildesheim 1999, p. 179.

[9] . Β. Χατζηβασιλείου, Ιστορία της Νήσου Κώ, Κως 1990, σελ. 113-115.

[10] . Χατζηβασιλείου, Ιστορία, σελ. 114.

[11] . Χατζηβασιλείου, Ιστορία, σελ. 196.

[12] . Μ. Τουλαντά – Παρισίδη, “Από τα πρώτα νομίσματα (στατήρες) στους αργυρούς Δισκοβόλους”, Τα Κωακά, Τόμος Ζ΄ (2002) 16- 52.

[13][13] . Λ. Βρεττός, Λεξικό τελετών, εορτών και Αγώνων των αρχαίων Ελλήνων, Αθήνα 1999, σελ. 330-331.

[14] . D. Larmour, Stage and Stadium, p. 173.

[15] . Λ. Βρεττός, Λεξικό, σελ. 56.

[16] I. Ringwood, “Festival of Rhodes, AJA 40 (1936)432-436, p. 435-436.

[17] . Κ. Μ. Αποστολίδης, Συλλογή αρχαίων επιγραφών ανευρεθεισών εν Τραϊανή Αυγούστη και περί αυτήν, Θρακικά 8 (1937) 82, αρ. 20.

[18]. IG XII 8, 356.

[19]. Ηρόδ. ΙΙ, 44.

[20]. Παυσ. Ηλειακά Ι, 12, 13.

[21]. Περισσότερα για το Ηράκλειο βλ.  Οδηγός της Θάσου,  87-91.

[22]. M. Launey, Le sanctuaire et le culte d'Herakles a Thasos,  44. Ο εκμισθωτής του κήπου ήταν ο εργολάβος - συντηρητής του ιερού του Ηρακλέους. Η θυσία προς τιμήν του Ηρακλέους τελείωνε με την "ενάτευση": το ζώο που έσφαζαν το ζύγιζαν για να αφαιρέσουν απ'το ολικό βάρος το 1/9 αυτού " την ενάτην" για τον Ηρακλή. Μετά έπαιρναν κομμάτι ο ιερέας, οι ηλικιωμένοι ("τα γέρη") και οι άλλοι συμμετέχοντες και αυτό που  περίσσευε ήταν το βραβείο ("άθλον") των αγώνων. M. Launey, Le culte d' Herakles a Thassos, 281. 

[23]. Krauss-ΙΚΑ, 29. 

[24]. M. Launey, Le culte d' Herakles a Thassos, 281.

[25]. IG XII, Suppl. 414.

[26]. M. Launey, Le culte d' Herakles a Thassos, 46.

[27]. Οι γυναίκες αποκλείονταν από την λατρεία του Ηρακλέους και από την Φωκίδα  και την Κώ BCH 47 (1923) 247, 6.

[28]. Thassos I, 141.

[29]. Περισσότερα γιά την λατρεία του Ηρακλέους στη Θάσο βλ.  Ch. Picard, Un Rituel archaique du culte de Heracles Thasien, BCH  XLVII (1923) 252 και για τον χαρακτήρα της λατρείας του Ηρακλέους σ ολόκληρη την Θράκη βλ.   K. Rabadziev, Images of Heracles in the art of Pre-Roman Thrace, Pulpudeva 5 (1982) 254-257.

[30] . Λ. Βρεττός, Λεξικό, σελ. 335.

[31] . Ι. Ringwood, “Local Festivals of Euboea, chiefly from inscriptional Evidence”, American Journal of Archaeology, 33/3 (1929) 385-392.